گشتن است به حقيقتها . معناه : هر چه غير خداى تعالى است همه علايق است و آن چه مر خداى عز و جلّ را است و آن چه از خداى تعالى است حقايق است . يعنى چون بنده نماز خواهد گزاردن بايد كه برهنه گردد و بريده گردد از هر چه غير خداى تعالى است تا يگانه تواند گشتن مر خداى عز و جلّ را از بهر آن كه چون عقد نماز بستى بايد كه تن و دل خويش را از همه خلق و همه افعال بريده گردانى . قال النبى صلى اللّه عليه و سلم ان اللّه تعالى لا ينظر الى صوركم و لا الى اعمالكم و لكن ينظر الى قلوبكم و نياتكم « 1 » . پس آن به صورت از خلق بريدن نظرگاه خلق است و دل از غير حق تعالى بريدن نظرگاه حق است . اكنون دل را كه نظرگاه حق است از خلق نبريدى و دل با خلق همىدارى و صورت كه نظرگاه خلق است سوى حق تعالى آوردى ، اين نماز نباشد . اگر دلت با حق تعالى بودى و تنت اندر نماز بودى بهتر از آن بودى كه دلت با خلق و تنت اندر نماز .
باز ديگرى گفت : نماز وصل است يعنى پيوستن به حق تعالى . از آن كه بنده چون به نماز همى اندر آيد چنين همىنمايد كه از خلق بريدم تا به تو همىپيوندم . پس اگر دلش اندر نماز با حق تعالى است نه با خلق ، اين نماز وصل است و اگر دلش اندر نماز با خلق است نه با حق تعالى ، اين نماز قطع است . و از وصل رحمت آيد و از قطع لعنت آيد جايى كه رحمت بايد چون لعنت آيد مخاطره باشد .
باز فارس گفت : معنى روزه غايب گشتن است از ديدار خلق به ديدار حق تعالى . يعنى از اين روزه روزهء سر همىخواهد نه روزهء ظاهر ، پس چون ظاهر را از شهوت و مراد بازدارى ، به حكم ظاهر شريعت روزهدار باشى و چون باطن را از هواى نفس و خلق بازدارى ، به حكم حقيقت روزهدار
هامش
( 1 ) - در شرح تعرف ج 4 ص 156 : و نياتكم وجود ندارد .