فضل خداوند تعالى نبينى كه ترا اين توفيق داد . يعنى طاعت به دو معنى گردد :
به توفيق اول و به قبول آخر . تا توفيق سابق نباشد ، فعل موجود نيايد و تا اين فعل مقبول نگردد طاعت نگردد و بنده نجات نيابد . اكنون اول و آخر فراموش كردن و اندر ميانه فعل خويشتن ديدن از خسران باشد .
باز گفت : فى قوله تعالى :
« وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ »
« 1 » ياد خداوند بزرگتر .
معناه : گفت ياد من از آن بزرگتر است كه فهم شما به وى رسد يا عقل شما آن را اندر يابد يا بر زبان شما بگذرد . يعنى اگر فضل من نبودى زبانت سزاى ذكر من نبودى و عقلت سزاى شناخت من نبودى و فهمت سزاى دريافتن من نبودى كه من از آن بزرگترم كه كسى مرا بيابد تا من نخواهم .
باز گفت : و حقيقت ياد كردن من آن است كه هر چه غير از من است همه را فراموش كنى اندر ياد من چنان كه حق تعالى فرمود :
« وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ »
« 2 » يعنى و اذكر ربك اذا نسيت غير ربك - ياد كن خداوند را آنگاه كه فراموش كنى غير خداوند را . و اين از بهر آن است كه غفلت و نسيان صفت بنده است ، از غير حق تعالى غافل و ناسى بايد تا حق تعالى را ياد تواند كردن .
باز گفت فى قوله تعالى :
« كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ »
« 3 » چون بهشتيان را به بهشت فرود آورند فرمان آيد كه بخوريد و بياشاميد گوارنده بادتان بدانچه پيش فرستاديد اندر آن روزهاى خالى . شايد كه اين خاليه ماضيه باشد چنان كه گويند خلا اذا مضى . يعنى روزگار خدمت و كار شما گذشت ، مكافات يافتيد نعمت جاويدان .
باز گفت معناه : الخالية عن ذكر اللّه آن روزهاتان خالى بود از ذكر من و اين همه نيكويى شما را بدادهام تا بدانيد كه هر چه يافتيد به فضل من يافتيد
هامش
( 1 ) - سورهء 29 عنكبوت آيهء 45
( 2 ) - سورهء 18 كهف آيهء 24
( 3 ) - سورهء 69 الحاقه آيهء 24