خلق هر چند طلب كنند جز تا اثبات راه نيابند . اثبات هستى كنند ، اما حقايق هستى اندر نيابند و ديگر صفات هم بر اين معنى رود . و نيز فعل خلق بر دو معنى است : يا موافقت است يا مخالفت . و فايدهء موافقت راجع به خلق است نه به حق تعالى كما قال اللّه تعالى :
« إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها »
« 1 » پس چون همه خلق از آن چه كردند نصيب خويش طلب كردند كس را اندر وى حظ نماند .
باز گفت : چون همى اندر نگرم هستيئى مىبينم گردنده اندر ميان نيستى كه از وى همىنتوان عبارت كردن و نيكو نباشد از آن عبارت كردن . از بهر آن كه وجود مخلوق را نهايت است و وجود خالق را نهايت نيست . پس نهايت مر بىنهايت را چگونه محيط گردد ، مسبوق مر سابق را چگونه محيط گردد .
باز گفت : معنى آن كه وجودى كه همىگردد ميان عدم آن است كه خداوند حال موجود است به عيان و شخص و چنان است كه گويى معدوم است به صفت و نعت .
و عن الجنيد ايضا قال المعرفة هى شهود الخواطر « 2 » بعواقب المصير و ان لا ينصرف « 3 » العارف بسرف و لا تقصير . معناه « 4 » لا يشهد حاله و انما « 5 » يشهد علم اللّه فيه « 6 » و ان مصيره الى ما سبق له منه و يكون مصرفا « 7 » فى الخدمة و التقصير .
شيخ جنيد گفت كه : معرفت آن است كه به سر عاقبت باز گشتن به حق تعالى ببيند و پاى از امر و نهى شريعت بيرون ننهد . معناه آن است كه عارف
هامش
( 1 ) - سورهء 17 اسرى آيهء 7
( 2 ) - التعرف ص 133 : الخاطر
( 3 ) - التعرف ص 133 : لا يتصرف
( 4 ) - التعرف ص 133 : معناه ان لا
( 5 ) - ايضا التعرف : ان يشهد
( 6 ) - ايضا التعرف ص 133 و شرح تعرف ج 4 ص 125 :
يشهد سابق علم الحق فيه
( 7 ) - شرح تعرف : مصروفا