اين حقيقت خوف مىخواهد .
باز گفت اين كس از خداى نه از بهر خويش ترسد و ليكن از بهر بزرگ داشت و اجلال حق تعالى ترسد . و هر خوفى كه از بهر نفس باشد آن خوف عقوبت باشد . يعنى خايفان از دوزخ نفسانيانند ، باز ربانيان را جز از حق عز و جلّ خوف نباشد . نبينى كه انبياء و ملايكه عليهم السلام از دوزخ ايمنند و از خوف خالى نيند از آن كه از خوف خالى گشتن ايمنى است و ايمنى صفت خاسران است كما قال اللّه تعالى :
فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ »
. « 1 »
باز سهل عبد اللّه گفت : خوف ذكر است و رجا ماده . معناه منهما يتولد حقايق الايمان . يعنى چون تولد فرزند از نر و ماده خيزد ، حقيقت ايمان نيز از خوف و رجاء خيزد .
باز گفت چون بنده از غير خداى بترسد و به خداى اوميد دارد او را آن خوف امن گرداند و ليكن وى با همين امن از خداى عز و جلّ محجوب باشد .
يعنى چون از نفس يا از شيطان يا از دوزخ بترسد و ترس از نفس آن باشد كه هواى او را مقهور كند تا نفس او را مقهور نگرداند چنان كه مصطفى فرمود صلى اللّه عليه و سلم : من مقت نفسه فى ذات اللّه آمنه اللّه من عقابه و به روايتى ديگر : من خالف نفسه خوفا من اللّه آمنه اللّه من عقابه .
و خوف از شيطان آن باشد كه به مراد وى نرود كه هر كه به مراد وى برود قرين وى گردد . و خوف از دوزخ آن باشد كه حد امر و نهى نگاه دارد تا ظالم نگردد كه جاى ظالمان دوزخ است .
باز گفت چون اين خوف به جاى آرد هم ايمن نباشد و ليكن به خداى عز و جلّ اوميد دارد كه چون او را از شر اين مخوفات نگاه دارد خداى تعالى او را ايمن گرداند و با همين احوال محجوب باشد . يعنى از بهر آن كه چون
هامش
( 1 ) - سورهء 7 اعراف آيهء 99