حالش رجاء گشت ، يا شاهد لطف گشت تا حالش محبت گشت ، يا شاهد كرم گشت تا حالش شكر گشت ، يا شاهد قهر گشت تا حالش صبر گشت . چون اين احوال مختلف اندر سرّ وى پديد آيد از تأثير مشاهدات مختلف هر چيزى كه بر زبان وى رود هم از آنجا اشارت كند كه سرّ را مشاهدت افتاده است .
و باز گفت و با علم هر مقامى اثبات و نفى است و نه هر چيزى كه وى منفى باشد اندر مقامى منفى باشد پيش از آن مقام و نه هر چه مثبت باشد اندر مقامى مثبت باشد اندر غير آن مقام يعنى هر مقامى را به دو و نهايت باشد و در ميانه احوال مختلف باشد هر چه به يك محل ثابت شود به ديگر محل منفى شود و آن چه بدين محل منفى شود به ديگر محل ثابت شود . كما روى عن رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم : لا ايمان لمن لا امانة له . فعنى « 1 » ايمان الامانة لا ايمان العقد .
فرمود كه ايمان نيست مر آن را كه امانت نيست و از اين ايمان ايمان امانت خواست نه ايمان اعتقاد ، و ايمان امانت ، خلق را ايمن كردن است .
و باز گفت : صحابهء مصطفى صلى اللّه عليه و سلم كه با ايشان اين خطاب مىكرد اندر يافتند اين سخن را كه ايشان به مقام امانت رسيده بودند يا از آن مقام اندر گذشته بودند و برتر رسيده بودند و مصطفى صلى اللّه عليه و سلم بر احوال ايشان مشرف بود ، ايشان را مصرح اين سخن بگفت « 2 » و تفسير وى بيان نكرد ، دانست كه ايشان مراد وى همىدانند .
و اما كسى كه مشرف نباشد بر احوال سامعان و عبارت كند از مقامى و اندر
هامش
( 1 ) - در التعرف ص 88 و شرح تعرف ص 83 جلد سوم : فنفى آمده است اما در خلاصه زير كلمهء فعنى نوشته شده : اى اراد بنابراين نمىتوان گفت كه خطاى كاتب است . هر چند به ظاهر نفى از عنايت روشنتر به نظر مىرسد اما با توجه به معنى فارسى حديث كه پس از آن آمده است فعنى را نيز مىتوان پذيرفت .
( 2 ) - در متن خلاصه :
نگفت كه با توجه به عبارت : فصرح لهم در ص 88 التعرف و ترجمهء آن در ص 84 ج 3 شرح تعرف خطا است .