نفس را مخالفتر . اندر باب صلات ، اتمام و اندر باب [ روزه ] « 1 » صيام كه مثل او « 2 » چون سگ گزنده است تا نبندى از شر وى ايمن نگردى و اوامر بند است هميشه او را به بند مشغول دارند كه اگر از بند رهايى يابد فساد كند . باز گفت و ايشان وجوب حج بر « 3 » خويشتن به امكان و طاقت نهند به هر وجهى كه باشد و زاد و راحله را شرط نكنند يعنى نگويند تا زاد و راحله نباشد حج واجب نيايد و ليكن اندر حال بنده نگرند اگر قدرت رفتن بىزاد و راحله دارد به ترك معذور ندارند .
و باز ابن عطا گفت رحمة اللّه عليه استطاعت حج دو چيز است :
حال و مال . هر كه را حالى نباشد كه راه بردارد ، مالى بايد كه او را برساند . يعنى استطاعت بر دو معنى مىنهد : حال باطن و بر مال ظاهر .
و از حال همى قوت باطن خواهد و توكل درست . چون او را توكل باشد چنان كه خويشتن را و بال خلق نگرداند . و قوت باطن باشد چنان كه اگر معلوم ديرتر پديد آيد اضطراب نيفتد ، اين كس را هر چند مال نباشد حج واجب آيد .
و مر حال را بزرگان تفسير كردهاند : گروهى بر صحت توكل نهادند و گروهى گفتند اين حال قناعت است از آن كه غنا قناعت است و طمع فقر . هر كه را قناعت است بىمال غنى است و هر كه را قناعت نيست با همه مال فقير است و عيش غنى را باشد نه مر فقير را .
سئل النبى صلى اللّه عليه و سلم ما « 4 » الاستطاعة ؟ قال الزاد و الراحلة :
زاد عام مال است و راحلهء ايشان مركب ، و زاد خاص تقوى است و راحلهء ايشان توكل و صلى اللّه على محمد و آله اجمعين .
هامش
( 1 ) - با توجه به ص 59 ج 3 شرح تعرف افزوده شد .
( 2 ) - شرح تعرف ج 3 ص 59 : مثل نفس
( 3 ) - در متن خلاصه ابر هم خوانده مىشود .
( 4 ) - شرح تعرف ج 3 ص 62 عن الاستطاعة