1 - مصطلح 2 - غير مصطلح
نسخ مصطلح عبارتست از بيان الانتهاء عند الانتهاء يعنى رسول گرامى اسلام ( ص ) حكمى را بيان فرموده بودند و پس از مدتى در زمان خود حضرت هنگامى كه مدت آن حكم پايان پذيرفت و دوران مصلحت يا مفسدت آن سر آمد خود حضرت به اذن الهى آن وجوب يا حرمت را برمىداشتند همانند جريان قبله كه تا مدت زمانى بيت المقدس بود و سپس به امر الهى خانهء كعبه شد .
و نسخ غير مصطلح عبارتست از بيان الانتهاء قبل الانتهاء يعنى فرض كنيد مدت حكمى دويست سال پس از ظهور اسلام به اتمام مىرسيد ولى عمر حضرت ( ص ) تا آن موقع وفا نمىكرد كه بگذارد در جاى خود پايان آن و آغاز حكم جديد را اعلان كند بلكه پيشاپيش مدت حكم را بيان كرده منتها در اختيار مسلمين قرار نداده بلكه به وديعت نزد جانشينان بر حق خويش نهاده و آنان مأمور بودند كه در سنهء مثلا / 150 از هجرت يا / 200 هجرى قمرى و . . . آن را به مسلمين و پيروانشان ابلاغ فرمايند .
حال كلمهء بناء اشاره به همين مطلب است كه اولا نسخ كلمات معصومين را شامل نيست و ثانيا برفرض شمول نسبت به احاديث اماميه بنابراين است كه نسخ غير مصطلح باشد .
نكته ثالثه : نسبت به كلمات ائمه ( ع ) آيا نسخ معقول است كه كلام امام بعدى سخن امام قبلى را نسخ كند يا نه ؟ يا كلام همين امام در سال آينده ناسخ كلام امسالى او باشد يا خير ؟ از بعض اخبار علاجيه اين معنا استشمام مىشد كه احدث تاريخا مقدم است و . . . ولى مشهور فقهاء شيعه بلكه همه از آنها اعراض كرده و بدان عمل نكرده و احدث تاريخا ملاك نيست پس اگر خاصى در كلام امام على و عامى در جملات امام رضا ( ع ) بود آن خاص علوى بر اين عام رضوى ( ع ) مقدم مىشود و جاى ناسخيت اين عام نسبت به آن خاص نيست و . . .
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 135
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٣٥