در خاتمه : ملاحظه فرموديد : مسئله هشت صورت پيدا كرد و برخى از صور مبتلا به اشكال شد و فيه وجهان ولى بايد بدانيم كه همهء صور مبتلا به اشكال مثل هم نبوده بلكه بعض اشكالشان اهون است از بعضى فى المثل در صورت جهل به حال اشكال اهون است از صورت علم به جهل و . . .
تنبيه دوم
مقدمه : بطور كلى شك در صحت و فساد يك عمل چه عبادت و يا معامله چه عقد و يا ايقاع گاهى از ناحيهء مقتضى است يعنى شك داريم در صحت و فساد و منشأ آن شك در ركنى از اركان عقد است كه مثلا آيا فلان عقد از لحاظ شروط صيغه جامع شرائط بود يا خير ؟ از لحاظ عربيت ، ماضويت ، ترتيب - موالات صراحت ، تبخير و . . . جامع بود يا نه ؟
و يا از لحاظ شروط متعاقدين از قبيل عاقل بودن ، بالغ بودن ، قاصد مدلول عقد بودن ، مختار بودن ، مالك بودن و . . . آيا جامع شرائط بود تا صحيح باشد يا نبود تا فاسد باشد ؟
و يا از لحاظ شروط عوضين از قبيل ماليت ، ملكيت ، طلقيت ، معلوميت ، قدرت بر تسليم داشتن و . . . آيا واجد شرائط بود تا صحيح باشد يا نه ؟
در هركدام از اين امور كه شك كنيم شك ما در مقتضى صحت است چون اين امور عموما از شرائط صحت مىباشند كه اگر باشند عقد صحيح است و الّا فاسد و بىاثر خواهد بود و گاهى شك ما از ناحيهء مانع خارجى است يعنى يقين داريم به اينكه مقتضى موجود است و عقد جامع جميع اجزاء و شرائط هست و مستكمل الاركان است ولى احتمال مىدهيم كه در ضمن عقد يك شرط فاسد و مفسدى آورده باشد كه