بيان مطلب : از لحاظ ظاهرى اين مطلب با هيچ معيار و ميزانى منطبق نيست زيرا اگر بنا است به مؤمنين حسن ظن داشته باشيم پنجاه نفر اولى است به تصديق از يك نفر [ خصوصا كه پنجاه نفر عادلند ، تعدادشان پنجاه برابر است ، قسم هم مىخورند كه جاى صد عادل است يعنى پنجاه بينه معتبره و عادله ولى آن يك نفر اى چهبسا عادل هم نيست و قسم هم نمىخواهد و . . . ] معذلك امام ( ع ) فرموده : صدقه و كذبهم بايد ديد منظور چيست ؟
احتمالاتى متصور است :
1 - منظور حضرت تصديق و تكذيب برحسب واقع باشد يعنى معتقد باش و بگو كه اعتقاد آن يك نفر به اينكه مثلا آب خورده حق و مطابق با واقع است و فى الواقع آب نوشيده ولى اعتقاد آن پنجاه نفر خطا و ناحق بوده و تخيل كردهاند كه شراب بوده درحالىكه فى الواقع آب بوده .
اين احتمال بسيار بعيد است و اينها اولويت دارند به عدم خطأ و به مطابقت اعتقادشان با واقع و اى چهبسا علمآور باشد معذلك امام فرمود : صدقه و كذبهم .
2 - منظور تصديق و تكذيب برحسب اعتقاد باشد يعنى بگو آن يك نفر راست مىگويد و قلبا معتقد شده به آب بودن و حليت و شرب كرده و اين پنجاه نفر در اعتقادشان به شرب خمر خلاف كردهاند و مثلا باور قلبى نداشتند ولى روى اغراض عمدا صحنهسازى كرده و چنين شهادتى را جعل كردهاند اين هم باطل است چون پنجاه عادل با قسم يك چنين صحنهاى را درست كنند معقول نيست و عكس آن سزاوارتر است .
3 - منظور تصديق آن يك نفر باشد هم برحسب واقع و هم اعتقاد و تكذيب آنها هم برحسب واقع و هم اعتقاد اين نيز باطل است و پنجاه نفر اولى هستند به تصديق از اين حيث از يك نفر معذلك فرموده : صدقه و كذبهم .
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 245
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤٥