عمل شك مىكند كه آيا وضوى صحيح گرفته يا خير ؟ آيا در اينجا هم قاعدهء تجاوز و فراغ جارى مىشود يا خير ؟ دو وجه مطرح است :
الف : آرى جارى مىشود بدليل اينكه پارهاى از اخبار باب اطلاقش اينگونه موارد را مىگيرد كه گفته : كل شىء جاوزته و . . . فشكك ليس بشيء .
ب : خير جارى نمىشود بدليل تعليلى كه در حديث آمده كه هو حين يتوضأ اذكر منه حين يشك .
بيان ذلك : مقدّمه : مىدانيم كه العلة تعمم و تخصص يعنى هر علتى از جهتى موجب تعميم و توسعهء حكم و از جهت موجب تخصيص و تضييق حكم مىشود و بالجمله حكم از لحاظ سعه و ضيق دائر مدار علت است از حيث شمول و عدم آن تا هركجا را علت شامل مىشود حكم هم بدانجا راه مىيابد چون معلول است و الّا فلا .
مثلا طبيب به مريض مىگويد : لا تأكل الرمان لا نه حامض در صدر كلام بقول مطلق فرمود : انار نخور كه شامل انار حلو ، حامض ، حلو حامض [ ميخوش ] مىگردد ولى در ذيل علت آورد كه لا نه حامض يعنى رمان خصوصيتى ندارد بلكه مناط حامض بودن است آنگاه معناى اينكه : العلة تعمم يعنى هر شيئى ترشى را نبايد بخورى و به حال تو مضرّ است چه رمان و چه شيئى ديگر و معناى اينكه العلة تخصص يعنى اينكه در صدر گفتم لا تاكل الرمان به اطلاقش باقى نيست بلكه حكم مخصوص رمان حامض است پس از رمان حلو حق استفاده دارى و . . . با حفظ اين مقدّمه مىگوئيم :
سؤال سائل در حديث مذكور كلى است يعنى سؤال از شك بعد از وضو است چه شك طارى و چه سارى ولى تعليلى كه در جواب امام آمده از جهتى مخصص و از جهتى معمم است .
امّا مخصص بودن : تعليلى كه ذكر شده اذكريت است يعنى عدم اعتناء به
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 232
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٣٢