و گرنه ربط عقلى در ميان نيست .
و اسباب و مسببات عاديه تماما از اين قبيل هستند مانند نار نسبت به سوزانيدن ، ضياء عالم نسبت به شمس برودت نسبت به قمر در ليالى مقمره ، قتل نسبت به سمّ ، انواع غذاها و سيرى ، انواع مشروبات و مايعات و سيراب شدن ، انواع ادويه و داروها نسبت به صحت و عافيت و شفا - رشد و نوع نباتات نسبت به آب و هوا ، روش گياهان و سبزيجات نسبت به فصل بهار ، فكر و استدلال نسبت به علم به نتيجه و . . .
خلاصه كليّهء تأثيرها و تأثّرهائيكه در جهان مادّه و طبيعت و بلكه در كل عوالم وجود ما سوى الله تعالى از اين قبيل است كه همهء آنها معدّات هستند و مؤثر حقيقى خدا است و لا مؤثّر فى الوجود الّا هو ، و بر اين اساس حكماء الهى برآنند كه يگانه موجود مستقلّ على الاطلاق و غنى بالذات واجب الوجود لذاته است و ممكنات عموما اعمّ از مجرّدات تامّه يا عقول ، مجرّدات مثالى ، نفوس ناطقهء مرتبط با ابدان ، و ماديّات عموما وجود رابط هستند و ربط محض به خدايند و وجود تعلّقى و فقرى دارند .
يعنى اصل هستى و كليهء كمالات اوّليه و ثانويّه هستى را از ذات اقدس احديّت دريافت مىكنند . و ضمنا تفويض هم نيست كه اين اختيارات و تأثيرات بدانها واگذار شود و آنها مستقل در تأثير باشند و خداوند معطل باشد بلكه زمام امر همه چيز بدست او است ، ناصيهء كل شيئى در قبضهء او است و هر آنكه مشيّت بالغهاش تعلّق بگيرد اين تأثيرات را از فلان فرشته ، فلان عامل غير مادّى ، از دعا و صدقه ، از همهء عوامل طبيعى مىگيرد .
و در اينجا است كه دعا هم تأثيرى ندارد و اگر امّتى دست بدعا بردارند ولى مقدّر الهى چنين باشد كه امام آن امت را به جوار خويش بار دهد ، دعا عقيم مىماند ، علل و اسباب طبيعى نازا مىشوند ، همهء درها به روى انسان بسته مىشود
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 582
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٨٢