دوران الفلك تحت الارض و انّ الشمس تدور تحت الارض و تغيب فى المغرب تحت الارض و تطلع بالغداة من المشرق . ]
حضرت در جواب مرقوم فرمودند : آرى نظر جايز است مادامى كه از حدّ توحيد خارج نشود . « 1 » [ يعنى ناظر را به شرك و كفر نكشاند و افلاك را مستقلّ در تأثير نداند . ] از اين حديث هم استفاده مىشود كه هر منجمى كافر نيست و هر گونه نظرى در نجوم باعث كفر نيست مگر به درجهء انكار صانع يا يكى از ضروريات دين برسد .
و امّا اينكه اين را مؤيد آورد نه دليل براى آنست كه شايد نظر جايز باشد ولى اعتقاد جايز نباشد .
قوله : الثانى : قسم دوم از اقسام اعتقاد به ربط ميان اوضاع فلكى با حوادث ارضى عبارتست از اعتقاد به اينكه : افلاك موجوداتى حىّ و ذىشعور و مريد هستند و با اراده و اختيار اين كارهاى زمينى از احياء و اماته و . . . را انجام مىدهند و در عين حال مؤثر اعظم و اصلى خداوند است يعنى تا زمانى كه مشيّت الهى به اين تعلّق گرفته آنها كارآئى دارند و حادثهآفرينى مىكنند و هرآنكه خداوند نخواسته باشد كارى از آنها ساخته نيست .
[ همانند ما انسانها كه با اراده و اختيار خود و با قدرت خدادادى هركار اختيارى اعم از طاعات و معاصى را انجام مىدهيم ولى اگر خداوند اراده نمايد ما را عاجز و ناتوان ساخته و از انجام كار بازمىدارد و مؤثر حقيقى و اصلى او است و لا مؤثر فى الوجود الّا هو . ]
[ مرحوم شهيدى فرموده : اين قسم ثانى همان قسم خامس از اقسام خامسهاى است كه قبلا شيخ بيان كرد ، ولى در آنجا تعبيرى داشت كه افلاك
هامش
( 1 ) بحار الانوار ج 58 ص 250 حديث 36 .