اراده و اختيارى ندارند همانند ابزار و وسيلهاى هستند در دست قدرت الهى [ همانگونه كه قلم وسيلهاى است در دست ما و با حركت انگشتان ما كلماتى را مىنويسد و حركت مفتاح تابع حركت يد ما است هكذا افلاك هم وسيلهاى در دست خداوند هستند و از خود هيچ اراده و اختيار ندارند و نسبت به افعالى هم كه بوسيلهء آنها خدا انجام مىدهد هيچ شعور و آگاهىاى ندارند و در يك كلام مثل نار نسبت به حرارت ، شمس نسبت به روشنائى و . . . فاعل موجب هستند نه قادر مختار . ]
5 - و گروهى بر اين باورند كه : آثار و افعالى كه در كائنات بوقوع مىپيوندد مستند به افلاك است و فعل آنها است كه اين افعال را با اراده و اختيار انجام مىدهند و آنها داراى نفس ناطقه هستند و حيات و شعور و اراده و اختيار دارند و حركات آنها هم ارادى است .
[ كل فلك متحرك دائما و اين را حركت شوقى مىدانند كه چون فلك ، عقل را كه موجودى است مجرّد ذاتا و فعلا كه كاملتر است مىبيند به عشق رسيدن به آن كمال حركت و سير دارد . ] منتهى اختيار و ارادهء فلك عين اختيار و ارادهء خداوند است .
[ اگر منظورشان اينست كه همان ارادهء ذاتيّهء الهيه كه از صفات ذات است از ذات كنده شده و در فلك متجلّى شده و به ذات فلكى داده شده كه ظاهر تعبير مذكور همين را نشان مىدهد اين از محالات است و صفات ذاتيه عين ذات است و هرگز از ذات كنده نمىشود .
ولى اگر منظور اينست كه خداوند در افلاك اراده و اختيار آفريده مثل ما انسانها و ارادهء افلاك معلول ارادهء الهى است و اگرچه آنها كارها را انجام مىدهند ولى مؤثر اعظم خدا است كما سيأتى ، اين مطلب ديگرى است كه بعدا در الثانى بحث خواهد شد . ]
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 562
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٦٢