متفرع بر ويژگى اوّل : چيزهائى كه مستقيما مخلوق الهى نيستند بلكه از مصنوعات بشر و ساختهء دست انسانها هستند از قبيل شمشير - نيزه - كاخها - بناهاى تاريخى و مجلّل - كشتىها و . . . هرچند خيلى ظرافتكارى داشته باشند و نظر بيننده را جلب كنند امّا تصوير اينها بلامانع است و اصولا ساختن خود اينها جايز است تا چه رسد به مجسّمه يا عكس آنها .
و متفرع بر ويژگى دوّم : تمثال [ عكس يا مجسّمه ] مانند نىها - چوبها - كوهها - رودها و . . . از چيزهائى كه آفريده الهى هستند ولى داراى جذابيّت نبوده و از هيئت زيبا و اعجابانگيزى برخوردار نيستند نيز حرام نخواهد بود هرچند مصوّر قصد حكايتگرى هم داشته باشد .
و دليل بر اعتبار دو ويژگى مذكور و در نتيجه خروج دو مورد مذكور ، عبارتست از اينكه : ادّله و اخبار حرمت تصوير ، اين دو مورد را شامل نيست [ شايد روى همان حكمتى كه ذكر شد و آن اينكه در اينها تشبّه به خالق مطرح نيست . ]
قوله : هذا كله : همهء اين اقوالى كه ذكر شد و نيز دو ويژگىاى كه مطرح شد و فتواى به تحريم داديم تماما در موردى است كه سازنده و به تصوير كشنده ، به قصد حكايت و تمثيل و تشبّه به خالق اين كارها را بكند ، و امّا اگر ضرورت زندگى و نيازهاى جامعه داعى و انگيزه شد بر اينكه انسان چيزى را بسازد و صنعتى را اختراع كند كه شبيه مخلوقى از مخلوقات خداوند باشد حتى شبيه حيوانى از حيوانات باشد [ مثلا براى مسائل پزشكى اسكلت انسان يا اندام مصنوعى او را بسازند و . . . ] امّا قصد تشبّه نداشته باشد مانعى ندارد . [ از اينجا معلوم مىشود كه مسئله تشبّه به خالق نزد شيخ حكمت نيست بلكه علّت حكم بوده و حكم دائر مدار آنست و با سخن قبلى ايشان كه اين را حكمت دانست منافات دارد . ]
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 507
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٠٧