عجيب و زيبا و حيرتآور موجودات است در ضمن هرمادّهاى باشد ولو در ضمن مركب و مجرّد نقش ، در نتيجه تشبّه بهوسيلهء نقش و ايجاد شكل و صورت موجودات است ، نه توسّط مادّه و مجسّمهسازى . پس مجرّد النقش حرام است .
سؤال : چرا اين امر را مؤيد قرار دادند نه دليل ؟ جواب : چون اين امر حكمت حكم است نه علّت آن و قانون حكمت آنست كه حكم دائر مدار آن نيست و بدون آن هم ممكن است باشد ، و از طرفى هم معلوم نيست حكمت حكم همين باشد شايد مطلبى باشد كه از زبان سيّد ره آورديم ، حالا به عقيدهء شيخ مطلب از اين قرار است و شايد ايشان اين حكمت را از رواياتى از قبيل : من صور صورة كلفه الله . . . استفاده كردهاند . ]
قوله : و من هنا : در اين فراز زمينهسازى مىكنند براى مرحلهء سوّم بحث و بيان اين مطلب كه تصوير غيرحيوانات ، مطلقا چه با تجسّم و چه بدون آن حرام نيست . و مىفرمايند : روى همين حكمتى كه بيان شد ممكن است ما چنين استظهار كنيم كه حكم حرمت تصوير ، مخصوص ذوات الارواح يعنى حيوانات است و شامل صور نباتات و جمادات نمىشود . چرا كه غالبا قصد تشبيهسازى و حكايتگرى در تصوير حيوانات است و امّا به تصوير كشيدن ساير اشياء معمولا براى اين جهت مذموم و ناپسند نيست ، بلكه بهمنظور اغراض و اهدافى است كه عقلاء عالم در شئون زندگى خود دارند و براى تأمين آن نيازها دست به چنين كارهائى مىزنند و با تصوير اينها تشبّه به خالق پيدا نمىشود تا گير داشته باشد . پس مىتوان نتيجه گرفت كه تحريم در تصوير حيوانات است و لا غير .
[ از اين تعبير بوى عليّت مىآيد نه حكمت بودن زيرا كه حكمت بودن موجب انحصار نيست و سيأتى تفصيلا . ]
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 499
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٩٩