متنجسات از مسكن و ملبس و مركب و . . . بالاجماع وجوب اجتناب ندارند [ و بقول مرحوم محقق ايروانى در حاشيه : بلكه همهء متنجسات اگر خشك باشند وجوب اجتناب ندارند به حكم كل يابس زكّى و اگر مرطوب باشند بخشى از آنها در بخشى از حالات واجب الاجتناب است نه مطلقا ] پس بايد اكثر متنجسات را از عموم آيه استثنا كنيم و اين تخصيص اكثر است ، ( و هو قبيح مستهجن و لا يصدر من العاقل ، فضلا عن الحكيم تعالى شأنه ، ) پس باز بايد گفت : رجس در آيه مخصوص نجاسات ذاتيه است و متنجسات را شامل نيست .
جواب سوّم : قوله : مع انّ : بر فرض كه كلمهء رجس متنجسات را هم شامل شود و اختصاص به رجس ذاتى نداشته باشد ولى آيهء شريفه نفرمود : رجس فاجتنبوه . . . بلكه رجس را مقيّد كرد و فرمود :
رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ . . .
يعنى آن رجسى كه از عمل شيطان باشد واجب الاجتناب است . آنگاه دو احتمال در آيه متصور است .
1 - احتمال اوّل كه مطابق با ظاهر آيه است اينكه : خصوص آن رجسى كه از عمل شيطان يعنى از مخترعات و مبتدعات او است وجوب اجتناب دارد آن هم بقول مطلق يعنى از همهء منافع آن بايد اجتناب شود ، و لا فرق كه آن چيزى كه از عمل شيطان است شرعا از عناوين نجسه باشد ، و چنان كه قذارت و پليدى معنوى و باطنى دارد نجاست ظاهرى هم داشته باشد ، مثل خمر كه در بعض روايات آمده كه : خمر از مخترعات شيطان است و از او به بنى آدم منتقل شده و نجس هم هست ، و يا شرعا محكوم به نجاست نباشد و صرفا داراى قذارت باطنى باشد ، مثل قمار كه آلات آن اى چهبسا از چوب - كاغذ - ورق - سنگريزه و . . .
تشكيل شده و ذاتا نجس نيست ولى قذارت و پليدى معنوى و باطنى دارد . بهر حال از عمل شيطان و اختراع او است .
طبق اين احتمال آيهء شريفه از ما نحن فيه اجنبى است ، زيرا بحث ما در