چنين كردند ، خودشان هم جز اندكى در اينجا زيست نمى توانند ؛ چنان كه همانطور هم شد ، يعنى ظلم و ستم اين مردم سبب هجرت آن حضرت ( ص ) گرديد . پس از آنكه رسول اللّه ( ص ) از مكّه هجرت فرمود ، تقريبا يك و نيم سال بعد ، سرداران بزرگ و نامور كفّار ، كه از خانه ها براى جنگ بيرون شدند ، در ميدان بدر با نهايت ذلّت هلاك گرديدند ؛ پنج يا شش سال بعد ، مكّه به تصرّف اسلام درآمد ، حكومت و شوكت كفّار تباه شد ، و بالآخر « 1 » بعد از گذشتن يك مدّت كم ، در مكّه و بلكه در تمام جزيرة العرب ، يك فرد هم مخالف پيغمبر ( ص ) باقى نماند .
سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا
( 77 )
( مانند ) روش آنان كه فرستاده ايم ايشان را پيش از تو ، از پيغمبران ما ؛ و نخواهى يافت دستور ما را تبديلى .
تفسير : طريق و روش ما دائما همين بوده است كه هر وقتى كه مردم پيغمبر خدا را نگذاشتند كه در قريه اى امرار حيات « 2 » نمايد ، خود اهالى آن قريه باقى نماندند .
أَقِمِ الصَّلاةَ
برپا دار نماز را ؛
تفسير : از فريب و تدابير آنها هيچ فكر و انديشه مكن . بسوى مالك خود متوجّه باش ، و نماز را به درستى قائم بدار . تعلّق مع اللّه چيزى است كه انسان را بر تمام مشكلات و نوائب غالب مى گرداند ؛
« وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ »
( بقره - ركوع 5 ) .
لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ
از وقت زوال آفتاب ، تا تاريكى شب ؛
هامش
( 1 ) . بالاخره
( 2 ) . گذران زندگى ، امرار معاش