كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا
( 70 )
بسيارى از آنچه آفريده ايم ، فضل دادنى .
تفسير : انسان را حسن صورت ، نطق ، تدبير ، عقل ، و حواس ، عطافرمود ؛ كه به ذريعهء « 1 » آن مضارّ و منافع دنيوى و اخروى را فهميده ، و نيك و بد را تفريق كند . راه هاى ترقّى به هر طرف براى او باز است .
مخلوقات ديگر را به اختيار و تصرّف خود آورده ، به كار خود مى اندازد . در خشكه « 2 » بر پشت حيوانات ( مانند اسپ « 3 » و غيره و يا در اقسام گارى ها ) سوارشده سفر مىكند ؛ و ابحار « 4 » را ذريعهء « 5 » كشتى ها و جهازات ، بى تكلّف مى پيمايد . از انواع و اقسام اطعمهء لذيذه ، البسه ، خانه ها و سامان آسايش دنيوى منتفع مىشود . اوّلين پدر نوع انسان ، يعنى آدم ( ع ) را خداى تعالى مسجود ملائكه گردانيد ، و آخرين پيغمبر آنها ، يعنى محمّد - عليه الصلاة و السلام - را سردار تمام مخلوقات ساخت . مقصود آنكه خداوند ( ج ) نوع انسان را از چندين حيثيّت عزّت و بزرگى داده بر ديگر مخلوقات خود فضيلت بخشيد . در ركوع ماقبل مذكور است كه شيطان نسبت به آدم ( ع )
« هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ »
گفت ، و ملائكه به آدم سجده كردند ؛ و نيز سفر كردن بنى آدم به توسط كشتى در بحرها و درياها مذكور شده بود . مضمون اين آيت با مضامين مذكورهء فوق مربوطيّت « 6 » تام دارد .
تنبيه : مفسّرين از مفاد اين آيت ، اين موضوع را قابل غور دانسته اند كه از بين ملائكه و بشر كدام افضل و كدام مفضول است ؛ ليكن ، انصاف اين است كه از اين آيت نمى توان به نتيجهء قطعى رسيد . رأى حنفيّه را اين طور نقل كرده اند كه رسل بشر از رسل ملائكه افضل مى باشند ، و امّا رسل ملائكه ( به استثناى پيغمبران ) بر تمام فرشتگان و آدميان فضيلت دارند ، و عامّهء فرشتگان را بر عوام الناس فضيلت است ؛ و اللّه اعلم .
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ
روزى كه بخوانيم هر فرقه را با پيشواى ايشان ؛ پس هركه داده شود نامهء اعمال او
هامش
( 1 ) . به واسطهء
( 2 ) . در خشكى
( 3 ) . اسب
( 4 ) . بحرها ، درياها
( 5 ) . به وسيلهء
( 6 ) . ارتباط ، تناسب