أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ
گروهى ايشان زياده از گروهى ؛
تفسير : معاهدات و قسم ها را آلهء « 1 » فريب و بازى دادن ، مكّارى و حيله سازى ، مگردانيد ؛ مثلى كه « 2 » اهل جاهليّت عادت داشتند كه چون قوم و قبيله اى را از خود قوى تر مى ديدند ، با آنها معاهده مى بستند ؛ و چون قوم و قبيلهء قوى تر از آنها را مى ديدند ، معاهدهء سابقه را نقض كرده ، با اين قوم نو ، عهد و پيمان مى كردند « 3 » ؛ چند روز بعد ، هنگامى كه موقع مى يافتند « 4 » كه اين حلفا را كم زور بسازند ، و خود را قوى تر نمايند ، فورا معاهدات را شكستانده « 5 » ، تمام عهد و قسم ها را بر طاق نسيان مى گذاشتند ؛ چنان كه در اين ايّام ، ميان اقوام اروپائى رواج دارد .
إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ
جز اين نيست كه مى آزمايد شما را خدا به آن ؛
تفسير : يعنى ، اختلاف اقوام در قوّه و ضعف و ترقّى و تنزّل براى آزمايش شما مقرّر شده است ؛ و حكم ايفاى عهد هم امتحان شماست ؛ تا معلوم شود كه كدام كس ثابت قدم مى ماند ؛ يعنى ، در تكميل و ايفاى عهد خود قوّت و يا ضعف حلفا را نبايد مؤثّر دانست . اقبال و ادبار و عروج و زوال را هيچكس تغيير داده نمى تواند « 6 » ؛ اقبال به جاى ادبار ، و قوّت در عوض ضعف ، فقط به ارادهء خدا ( ج ) وارد مىشود ؛ بلى ، خطور بدعهدى در ذهن علامت ادبار و سقوط است .
وَ لَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ
( 92 )
و ( البتّه ) بيان كند براى شما روز قيامت آنچه در آن اختلاف مى كرديد .
هامش
( 1 ) . آلت
( 2 ) . مثل اينكه ، مانند آنكه
( 3 ) . مى بستند ؛
( 4 ) . فرصت پيدا مى كردند
( 5 ) . شكسته ،
( 6 ) . تغيير بدهد ؛