تفسير : به اصحاب ستمديدهء پيغمبر ( ص ) كه در صبر و توكّل استوار هستند ، در هردو جهان دادن نصرت ، و اعطاى ثواب ، از عادت جديد ما نيست ؛ پيش تر از اين نيز ، پيغمبران را از ميان مردم فرستاده بوديم تا احكام ما را تبليغ كنند ، و مردم را به انجام نيكى و بدى آگاه گردانند . اگر شما نمى دانيد ، از دانشمندانى كه به احوال امم سابقه و واقعات « 1 » تاريخى پيغمبران آگاهند ، تحقيق كنيد ؛ تا معلوم شود كه پيش تر از اين نيز كسانى را به منصب پيغمبرى سرفراز گردانيده ، با زبر و بيّنات ( كتاب و معجزه ) فرستاده بوديم ، يا نه ؟ بر كسانى كه آن را پذيرفتند ، يا انكار كردند ؛ چه واقع شد ؟ اهل حق ، به بركت صبر و توكّل ، چه سان منصور و كامياب شدند ، و چگونه معاندين ظالم پس از اتمام حجّت تباه گرديدند :
« وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ »
( اعراف ، ركوع 16 ) .
ما مراد از اهل كتاب را « 2 » نگرفتيم ؛ عموميّت لفظ را رعايت كرديم كه اهل كتاب نيز در آن شامل است . در روح المعانى است « قال الرمانى و الزجّاج و الازهرى : المراد باهل الذكر علماء اخبار الامم السالفة ، كائنا من كان ، فالذّكر بمعنى الحفظ » . مترجم محقّق ( رح ) هم « اهل الذكر » را به معنى كسانى كه ياد دارند ، ترجمه نموده ؛ شايد بدين سو اشاره كرده باشد . خلاصه ، از عموم آيات استنباط مىشود كه بايد بى خبران از اهل الذكر تحقيق كرده ، و بر آن عمل كنند . اكثر علماء آن را در ثبوت تقليد ائمّهء مجتهدين سند مى آرند ؛ و اللّه تعالى اعلم .
بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ
( فرستاديم ايشان را ) به دلائل و كتاب ها ؛
تفسير : يعنى ، آن معجزات ، و علوم كه در آن اوراق « 3 » نگاشته مىشود .
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ
و فروفرستاديم بسوى تو يادداشت ( قرآن ) را ، تا بيان كنى براى مردمان آنچه فرستاده شده است بسوى ايشان ؛
تفسير : مراد از « يادداشت » قرآن كريم است ، كه محافظ ضروريّات احوال و شرائع امم پيشين ، و
هامش
( 1 ) . وقايع
( 2 ) . مراد از « اهل الذّكر » ، اهل كتاب را
( 3 ) . و آن علوم كه در اوراق