مى شوند . از اين جمله ، كسانى كه زنده مى مانند ، اندك ثمرهء قربانى هاى خود را اوّل در اين جهان مى چشند ؛ يعنى ، به آنان كه وطنشان را ترك داده اند « 1 » ، آرامگاه خوبتر داده مىشود ؛ منزلى بهتر ، برادرانى همدردتر ، رزقى فراخ تر ، عزّتى بيشتر ، خواه مخواه « 2 » مى يابند ؛ بل « 3 » بر آنان كه ايشان را از وطن خارج كرده بودند ، فيروز گردند ، و حكمران جهان و پيشواى پرهيزكاران شوند ؛ و پس از اين ، آنهمه مقامات و مدارج رفيعى كه در آخرت بدان و اصل مى شوند ، برتر از قياس است ؛ و ديگران هم كه از سعادت هجرت محرومند ، اگر به اجر و ثواب آن جهان متيقّن شوند ، دار و ديار را ترك گفته ، يكسر در راه خدا ( ج ) هجرت خواهند كرد .
تنبيه : اين بيان ما مبنى بر عموم الفاظ آيت است ( و هو منقول فى روح المعانى عن بعضهم ) ؛ نزد عامّهء مفسران ، اين آيت دربارهء آن هشتاد تن اصحاب است كه در اوائل از جور كفّار مكّه به ستوه آمده ، به حبشه هجرت كردند ؛ زيرا ، نزد اكثر اين آيت مكّى و قبل از هجرت به مدينهء مكرّمه فرود آمده است .
عاقبت به اين مهاجران قرارگاه نيكو در مدينه عنايت فرمود : « رضى اللّه عنهم و رضوا عنه » .
الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
( 42 )
آنان كه صبر كردند ؛ و بر پروردگار خود توكّل مى نمايند .
تفسير : از هيچگونه ستم و محنت نترسيدند ؛ به دورى وطن محبوب و هجر ياران و نزديكان متأثّر نشدند ؛ از راه رضاى خدا هرگز نلغزيدند ؛ از همه سو جدا و به خداى يگانه پيوستند ؛ بر امداد و وعده هاى خداوند تعالى كه حق است ، اعتماد كردند ؛ و در مقام يقين به جائى رسيدند كه فهميدند كه هركه از خدا ( ج ) شود ، خدا از او مىشود .
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ
( 43 )
و نفرستاده ايم پيش از تو مگر مردانى را كه وحى مى فرستاديم بسوى ايشان ؛ پس سؤال كنيد از ( اهل كتاب ) باخبران ، اگر هستيد كه نمى دانيد .
هامش
( 1 ) . ترك كرده اند ،
( 2 ) . خواه ناخواه
( 3 ) . بلكه