بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً
از آن زمين ؛ يا به سخن آورده مى شد از آن مردگان بلكه ؛ خدايراست كار همه ؛
تفسير : اينجا مراد از « قرآن » تمام كتاب است ؛ چنان كه در يك حديث صحيح بر زبور لفظ يقرآن اطلاق شده ، يعنى اگر كتابى فرستاده مى شد كه به واسطهء آن نشانه هاى مطلوبه تكميل مى يافت « 1 » غير از اين قرآن كتاب ديگر نمى بود .
آرى ، همين قرآن است كه مردمانى را كه مثل كوه ها استوار بودند ، به طور روحانى از جا بى جا كرده است « 2 » ؛ زمين قلوب بشر را شكافته ، چشمه هاى معرفت الهى ( ج ) را از آن جارى نمود ؛ راه هاى وصول الى اللّه را كه بايد سال ها طى مى شد ، آسان گردانيد ، كه اكنون به يك آن طى مىشود ؛ در مرده دلان روح زندگى جاويد دميد .
چون از اين قرآن به شما شفا و هدايت نصيب نشد ، بالفرض « 3 » آن قرآن مطابق درخواست شما چيزها را به طور حسّى و مادّى هم نشان مى داد ؛ چه توقّع بود كه ايمان آريد ، و به كجبحثى شروع نكنيد ؟ ! زيرا شما چنان معاند و سركشيد كه به مشاهدهء هيچ آيتى ايمان نمى آريد . حقيقت آن است كه هدايت و اضلال به دست ؛ خداست به كسى كه ارادهء او نرفته باشد « 4 » ، ابدا هدايت نصيب نمى شود ؛ و هدايت كسى را مى خواهد كه جاذبهء قبول حق در خاطرش باشد .
أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ
آيا نوميد نشدند آنها كه گرويده اند بر آنكه اگر خواستى خدا ،
هامش
( 1 ) . تحقّق مى يافت ، انجام مى شد
( 2 ) . ريشه كن كردهاست ؛
( 3 ) . به فرض آنكه
( 4 ) . تعلّق نگرفته باشد ،