* وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها
و نيست هيچ جنبده در زمين ، مگر بر خداست روزى او ؛
تفسير : سابق بيان وسعت علم الهى ( ج ) بود ؛ اين تكملهء آنست . يعنى ، هر ذيروحى كه در زمين جنبش مى نمايد و به رزق نيازمند است ، رساندن روزيش را خدا ( ج ) به محض فضل بر ذمّت خود گذاشته است رزق مقدّر زينهار مى رسد . وسائل و اسبابى كه بندگان اتّخاذ مى كنند ، دروازه هاى حصول رزق است .
اتّخاذ تدبير و اسباب ، و درعين حال چشم داشتن بر مسبّب الاسباب منافى توكّل نيست ؛ ولى بايد قدرت الهى ( ج ) را در وسائل عادى مقيّد و محصور نپنداشت . حضرت او بدون وسايل نيز روزى مىدهد ، يا امر ديگرى را به نفاذ مى رساند . چون كار خداست كه غذا و معيشت كافّهء حيوانات را برحسب استعداد آنان تهيّه نمايد ؛ علم وى نيز بايد بر همگان محيط باشد ، تا قسمت روزى خوار از روى بصيرت كامل فرارسد .
وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها
و مىداند قرارگاه او و آرامگاه وى را ؛
تفسير : حضرت شاه - رحمه اللّه - فرمايد : « مستقر » نشيمنگاه بهشت و دوزخ ؛ « مستودع » پناهگاه قبر مى باشد . از اين پيش تر در « و ما من دابة » شرح حيات دنيوى بود ؛ اينجا از برزخ و آخرت بيان مىشود . مطلب خداى متعال بر تمام مراتب هستى شما از آغاز تا انجام آگاهست . در تعيين مستقّر و مستودع مفسّران را گفته ها بسيار است ؛ در تفسير سورهء انعام اندكى از آن نگاشتيم .
ابن كثير گويد : ابن عبّاس بر آن است كه نشيمنگاه انسان در حيات اين جهان « مستقر » و مدفن وى پس از مرگ « مستودع » ناميده مىشود . مجاهد گويد : مراد از « مستقّر » رحم مادر ، و از « مستودع » صلب پدر است ، و عطاء برعكس آن سخن رانده .
بعض متفلسفين ، مساكن فعلى حيوانات را بر زمين « مستقّر » و موادّ و مقامى را كه قبل از وجود فعلى در آن بودند « مستودع » پنداشته اند . يعنى ، خداى توانا بر همهء آن موادّ و اطوار و ادوار مختلفى كه حيوانات از آن عبور نموده به هيئت كنونى رسيده اند آگاه است ، و برطبق علم