وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
( 6 )
و كامل كند احسان خود را بر شما ، تا شما شكر كنيد .
تفسير : چون بندهء مؤمن نعمتهاى بزرگى را كه در ركوع ما قبل مذكور شد ، مىشنود ؛ در دلش عشق و محبّت مفرطى پيدا مىشود كه بدون درنگ در بندگى منعم حقيقى قيام نمايد ؛ ازين رو ، به وى توضيح فرمود كه چگونه پاك شده به دربار مرحمتبار ما بيايد . خود اين تعليم يك نعمت است ، و اعطاى طهارت باطنى به ذريعهء افگندن آب يا ماليدن خاك در سطح ظاهرى نعمت دوّم است ، درحالىكه هنوز بنده از عهدهء سپاس نعمتهاى گذشته نبرآمده ، « 1 » و به قصد اداى آن بود ، كه بر انعامات نوين فايز گرديد . بنابرآن ، ارشاد شد :
« لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
يعنى ، قبل از ذكر نعمتهاى گذشته شكر نعمتهاى جديدى را كه در احكام مىباشد ادا نمائيد ! شايد از همين مضمون
« لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
حضرت بلال ( رض ) تحيّة الوضو را استنباط كرده ؛ اينك بعد از تعليم و تلقين شكر نعمت وسطى در آيات سابقه باز همان نعمتهاى گذشته و احسانهاى بزرگى را كه بنده در صدد شكرانهء آن بود و مىخواست به حضور منعم حقيقى خود قيام نمايد بهطور اجمال ياد مىكند ؛ چنان كه مىفرمايد :
« وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ
- الخ » .
وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا
و ياد كنيد احسان خدا را بر خويش ، و پيمان او را كه بسته شما را به آن چون گفتيد : شنيديم و فرمانبردارى كرديم ؛
تفسير : غالبا ، « 2 » اين عهد همان عهديست كه در آخر سورهء بقره از زبان مؤمنان نقل كرده شده بود :
« وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ »
( بقره ، ركوع 40 ) صحابه - رضى اللّه تعالى عنهم - در وقت بيعت به دست مبارك حضرت پيغمبر ( ص ) اقرار
هامش
( 1 ) . برنيامده ،
( 2 ) . اقوى اينست كه ، ظاهرا ،