تفسير : اين خطا ، فى حد ذاته ، چنان بود كه آنها مال و متاع دنيوى را در نظر گرفته چنين مشوره « 1 » دادند ، بايستى مورد سزاى سخت قرار داده مىشدند ؛ مگر « 2 » مانع سزا ، اوّل آن است كه خدا ( ج ) آن را ايضاح فرموده ، و اين امور را نيز مىتوان مانع آن قرار داد : ( 1 ) مجتهد در اين نوع خطاى اجتهادى مورد عذاب واقع نمىشود ؛ ( 2 ) تا زمانى كه اللّه تعالى در باب چيزى امر يا نهى صريح نفرموده ، مرتكب آن را عذاب نمىكند ؛ ( 3 ) خطاياى اهل بدر را خداى متعال بكلّى معاف فرموده است . ( 4 ) رويّهاى كه بنابر خطا پيش از وقت به عمل آمد ( يعنى فديه گرفتن و اسيران را رها كردن ) در علم خدا امرى بود طى شده كه در آينده اجازهء آن داده مىشود :
« فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً »
( 5 ) اين هم امر طى شده است كه تا پيغمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - ما بين آنها موجود است ، و يا مردم از صدق دل استغفار مىكنند عذاب نمىآيد ؛ ( 6 ) در نصيب بسيارى ازين اسارى « 3 » مقدّر بود كه اسلام بياورند .
غرض ، اگر همچو موانع موجود نمىبود ، اين خطا چنان عظيم و وخيم بود كه بايد عذاب شديد نازل مىشد . در روايتهاست كه بعد از اين تنبيه قولى ، عذابى كه در اثر چنين خطاى خوفناك وارد شدنى بود ، پيش نظر آن حضرت - صلّى اللّه عليه و سلّم - بسيار قريب آورده و نشان داده شده بود ؛ گويا ، بدان صورت تنبيه قولى مؤثّرتر گرديد ، و حضرت پيغمبر ( ص ) به مشاهدهء آن گريه كرد . حضرت عمر ( رض ) سبب آن را پرسيد ؛ حضرت فرمود : در پيش نظر من عذاب آنها را جلوه دادند ؛ و اگر موانع مذكور نمىبود ، نزول آن امكان داشت . بايد دانست كه مجسّم ساختن آن پيش چشم آن حضرت - صلّى اللّه عليه و سلّم - چنان بود كه در حين اداى صلوة كسوف پيش نظر فرخندهء وى جنّت و دوزخ در ديوار قبله متمثّل ساخته شده بود ؛ يعنى ، مقصد اين بود كه منظرهء عذاب متوقّع را ببيند ؛ و بس .
فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
( 69 )
پس بخوريد از آنچه غنيمت گرفتيد حلال ، پاكيزه ؛ و بترسيد از خدا ؛ هر آئينه خدا آمرزنده ، مهربان است .
هامش
( 1 ) . مشورت ، نظر
( 2 ) . ليكن
( 3 ) . اسرا ، اسيران