نسبت تفاوت اعداد را بيان مىكند ، و هنگام نزول آيت آينده شمار مسلمانان بيشتر شده بود .
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
( 66 )
اكنون سبك ساخت خدا از شما ؛ و دانست كه در ميان شما ضعفى هست ؛ پس اگر باشند از شما صد كس شكيبا ، غالب شوند بر دو صد ؛ و اگر باشند از شما هزار كس ، غالب شوند بر دو هزار به فرمان خدا ؛ و خدا با صابران است .
تفسير : از ابن عبّاس - رضى اللّه تعالى عنهما - در بخارى منقول است : حكمى كه در آيت گذشته شده بود كه مسلمانان در مقابل كفّار پافشارى نمايند ، اگرچه در عدد ده برابرشان باشند ، بر مسلمانان گران آمد ؛ اين آيت نازل گرديد :
« الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ
- الآية » يعنى خداوند ( ج ) ضعف شما را ديده ، حكم اوّل را تخفيف نمود ؛ اكنون به مسلمانان حكم مىشود كه اگر دشمن دو چند آنها باشد ، اثبات قدم ، فرض « 1 » ؛ و گريختن ، حرام مىباشد .
اين ضعف مسلمانان كه باعث تخفيف حكم شد ، چند چيز بود : در آغاز هجرت ، مسلمانان اندك ، قوّت و جلادتشان معلوم بود ؛ پس از چندى ، اكثر پير و ناتوان گشتند ؛ و نسل جديد مانند مهاجر و انصار پيشين داراى بصيرت و استقامت و تسليم نبود ، و چون در تعدادشان بيفزود ، شايد اين فزونى مايهء فتور آنها در توكّل على اللّه شده باشد ! خاصّهء بشر است كه چون كار دشوار بر مردم كم تحميل شود ؛ بشطارت « 2 » ، آن را انجام دهند ، و هركه « 3 » بيش از نيروى خويش بذل همّت نمايد ؛ و اگر به انجام آن ، جمعيّت بزرگى موّظف شوند ؛ يكى نگران ديگر مىباشد ، و پندارد كه تنها شخص وى مسئول انجام آن نيست ، و ازين رو ، شطارت و همّت آنها كم شود .
حضرت شاه ( رح ) فرمايد : چون يقين مسلمانان نخستين كاملتر بود . به آنها امر شد كه اگر
هامش
( 1 ) . ثابتقدم ماندن ، واجب ؛
( 2 ) . يار شاطر يكديگر شدن ، تشريك مساعى
( 3 ) . هريك از آنان