خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّماوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ
گفته شده : مراد از اين آيه و آيهء بعد بيان حال برزخيان است و مراد از آتش جهنم ، برزخ است .
معناى آيه : آنها در آن آتش جاوداناند مادامى كه اين آسمانها و اين زمين پايدار است ، مگر هنگامى كه پروردگارت اراده كند ، يعنى بخواهد كه اين آسمانها و زمين و عالم برزخ را به هم زند و قيامت را برپا كند . به يقين ، پروردگارت آنچه را كه مىخواهد به قدرت و سرعت انجام مىدهد .
ولى اين معنا با آيات قبل منافات دارد ، و ارجح آن است كه مراد ، بيان حال دوزخيان پس از قيامت است ، و مراد از « دوزخ » جهنم ابدى و مراد از « سماوات و ارض » آسمانها و زمين عالم ابديت ، و مراد از « خلود » نيز خلود در آنجاست . زيرا طبق آيهء ( 48 ) سورهء ابراهيم يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماوَاتُ اين آسمانها تبديل به آسمانى ديگر و جاويدان مىشوند و آنها سايه بر ساكنان محيط ابديت مىافكنند .
پس معناى استثنا اين است : مگر آن كه خدا بخواهد آن عالم را به هم زند . اشاره به اينكه توهم نشود كه پس از تصويب ابديت آن عالم ، از خدا سلب قدرت مىشود و تغيير آن محيط از اختيار خدا بيرون مىرود ، بلكه قدرت او محفوظ است و هر لحظه بخواهد همان دستگاه عالم ابدى را نيز مىتواند بر هم زند ، هرچند قطعاً نخواهد كرد . و آخر آيه نيز مؤيّد اين بيان است .
وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا ما شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ
يعنى : و اما كسانى كه سعادتمند شدند ، پس آنها در بهشتاند و تا آسمانها و زمين برپاست در آنجا جاوداناند ، مگر آن كه پروردگارت بخواهد . يعنى مگر آن كه اراده كند خلود نباشد و بهشت و جهنم آخرت منقرض گردد ، و يا آن كه آسمانها و زمين را بر هم زند و دستگاه عالم وجود را برچيند . يعنى خداوند بر همهء اينها قدرت تام دارد ولى به يقين و بدون شبهه و بر طبق وعدههاى مكرر خود چنين كارى را نخواهد كرد ، إنّه لايخلف الميعاد . و لذا فرمود : عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ يعنى اين بهشت و زندگى
تفسير روان (فارسى) — صفحة 506
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٥٠٦