[ درگيرى پيشوايان و پيروان گمراه ]
كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا
يعنى : پس از صدور فرمان دخول ، آنها به تدريج وارد آتش مىشوند و پس از ورود نخستين گروه ، هر بار كه گروهى وارد شوند گروه قبلى گروه همگون خود را لعنت مىكنند .
يعنى همگون در اصل كفر را و يا آن كه مثلًا يهود ، يهود را و نصارا ، نصارا را و هكذا . چرا كه كفر خود را معلول اهل ملت خود مىدانند . و يا آن كه هر طايفهء پسين ، واردين پيش از خود را لعنت مىكند .
حَتَّى إِذَا ادَّارَكُواْ فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ
يعنى : تا چون به تدريج وارد شدند و در آنجا همگى به هم پيوستند ، گروه پسين آنها دربارهء گروه پيشينشان بهخدا مىگويد . محتمل است كه مراد پسين و پيشين در زمان يعنى نسلهاى متعاقب باشند ، زيرا غالباً منشأ كفر و ضلالت نسلهاى بعدى نسلهاى قبلى هستند . و محتمل است مراد ، پيروان و متبوعان باشند .
رَبَّنَا هؤُلَآءِ أَضَلُّونَا فَاتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِّنَ النَّارِ
يعنى : پروردگارا ، اينها هستند كه ما را در دنيا از راه دين و شرع و كتاب منحرف و گمراه كردند ، پس به اينان از آتش دوزخ عذابى دو برابر ده . يعنى عذابى براى گمراهى خودشان و عذابى براى گمراه كردن ما .
قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِن لَّاتَعْلَمُونَ
يعنى : خداوند يا ملك موكَّل به امور دوزخ مىگويد : براى هر دو گروه از پيشين و پسين عذابى دو برابر است ، و لكن شما نمىدانيد . يعنى نمىدانيد كه متبوعان علاوه بر كفر خود عذاب اضلال ، و پيروان نيز علاوه بر كفر خود عذاب تقليد كوركورانه از باطل يا عذاب اعانت و تقويت كفر را دارند .
وَ قَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِن فَضْلٍ فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ
يعنى : و نيز در دوزخ متقدمين به متأخرين خواهند گفت : نتيجهء سخن و داورى خدا اين است كه شما را هيچ برترى بر ما نبوده ، يعنى در استحقاق تخفيف عذاب ، پس شما هم مثل ما عذاب دو برابر داريد . پس بچشيد عذاب را به سزاى آنچه در دنيا به دست مىآورديد . و ممكن است اين جملهء اخير كلام فرشتگان باشد .