تامهء آمدن روز كيفر و عذاب است . و نبود مانع ، ناتوانى و عدم قدرت شما در آن روز از فرار از قلمرو قدرت و حكومت خدا يا مقاومت و دفاع از خود در برابر اوست .
وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِى الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ
يعنى : و اگر براى هر كسى كه ستم كرده ، در آن روز همهء آنچه در روى زمين است ملك و دارايى باشد ، به يقين آن را براى رها كردن خود از عذاب الهى فديه مىدهد .
مراد از ظلم ، اعمّ است از ستم به خويش يا مردم يا ستم به خدا به وسيلهء شرك و كفر ، و يا ستم به دين و قانون به وسيلهء ردّ و انكار آن . و مراد از « ما فى الأرض » آنچه در آن است از اموال شخصى و عمومى و آنچه در آن به وديعت است از مخازن و معادن و غيره .
وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِىَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
يعنى : و آنها هنگامى كه عذاب آن روز را مشاهده كردند پشيمانى خود را پنهان مىكنند . و ميان آنها به قسط و عدل داورى مىشود ( يعنى دربارهء همهء آنچه متعلق تكليف بوده از عقايد و اخلاق و عمل و وظايف فردى و اجتماعى ) و بر آنها هيچگونه ستمى وارد نمىشود . يعنى از حدود استحقاق كيفرى آنها تجاوز نمىشود و به هر اندكى از كار خيرشان در ميان انبوه طغيانهايشان نيز پاداش داده مىشود .
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِى السَّماوَاتِ والْأَرْضِ
يعنى : آگاه باشيد آنچه در آسمانها و اين زمين است مِلك حقيقى خداست . مراد از آسمانها كرات بىپايان جوّى بالاى سر ما ، يا طبقات هفتگانه در اصطلاح قرآن و سنّت است كه آسمان اول و طبقهء نخست آن ، شامل همهء كرات جوّى و مناظر ظاهرى است . و اين ملكيت به لحاظ آن است كه آفرينش همه و حفظ و تدبير و بالأخره اعدام و فانىكردن همه آن گاه كه بخواهد در تحت ارادهء حتمى اوست و هيچ ملكيتى بالاتر از اين نيست .
أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
آگاه باشيد كه حتماً وعدهء خدا يعنى وعدههاى عذابى كه به منكران و مشركان و عاصيان مىدهد ، حق است و لكن بيشتر آنها نمىدانند . يعنى از جلال و عظمت و سعهء
تفسير روان (فارسى) — صفحة 391
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٩١