[ فقاهت و فقيهپرورى ]
تفسير :
وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِى الدِّينِ
اين آيهء شريفه در بيان حكم عظيم و خطير عامّى است راجع به حَثّ و ترغيب كوچكردن عدّهاى از وطن خويش براى تحصيل علم دين يا احياناً براى جهاد يا حج و عمره .
معناى آيه : و هرگز مؤمنان را نسزد و شرعاً مجاز و عقلًا پسنديده نباشد كه همگى از مقرّ خويش حركت و كوچ نمايند ، پس چرا از هر جمعيت انبوهى گروه معدودى كوچ نمىكنند براى اين كه در دين تفقّه نمايند ؟ !
در اين آيه ، مقصد و منتهى اليه حركت بيان نشده ، لكن از ذكر هدف حركت معلوم مىشود كه مراد ، حركت بهسوى مراكز و امكنهاى است كه رسيدن به هدف مذكور در آنها ممكن باشد ، و اين مكانها در عصر امام معصوم ، شهرها و منطقههايى است كه امام در آنجاها سكونت دارد ، و در عصر غيبت معصوم ، حوزههاى علمى و مراكز دانش است كه تفقّه در آنجاها ممكن است . و مراد از « تفقّه در دين » تعلّم و فراگيرى كامل و شايستهء احكام دين الهى است از اصول اعتقادات و فروع عملى و اخلاق و حالات انسانى ، بهواسطهء تعليم و تعلّم تفسير قرآن و علم كلام و علم فقه اصطلاحى و احكام عملى ، و علم حديث و سنّت اهلبيت وحى عليهم السلام و هر دانشى كه اطلاق نام علم دين بر آن صحيح است ، و نيز طبعاً علم دين شامل علوم مقدّمى است كه علم اصلى دين بر آن توقف دارد مانند صرف و نحو و معانى و بيان و منطق و رجال و درايه و غيره .
و طبق روايات وارده ، از معانى و مصاديق آيه ، تحريص مؤمنان بر كوچ كردن همراه پيامبر يا امام معصوم در راه خدا براى جهاد ابتدايى و دفاعى است ، و يا ترغيب آنها بر خروج بهسوى حج و عمره . و بنابراين معنا ، مراد از « ليتفقّهوا فى الدين » اين است كه طايفهاى كه در اين سفر شركت مىكنند طبعاً در ركاب ولىّ امر مسلمين در مدت جنگ و جهاد يا حج و عمره انبوهى از مسائل اين ابواب را به نحو تعلّم توأم با تجربه فرا مىگيرند .