لغت و اعراب :
نفر إلى مكان - از باب ضَرَب - : بيرون شد بهسوى آن . اثّاقلتم اصلش تثاقَلْتُم است يعنى سنگينى و كُندى كرديد ، و تعديهء آن با إلى بهتقدير « مائلين إلى الأرض ضامّين أنفسكم إليها » است . استبدل بزيد غَيره يعنى به جاى زيد ديگرى را گرفت . و يستبدل قوماً بهتقدير « يستبدل بإهلاككم قوماً » .
[ دلبستگى به دنيا مانع از جهاد است ]
تفسير :
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِى سَبِيلِاللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ
در سال نهم هجرت به پيامبر اسلام اطلاع رسيد كه روميان با سپاهى جرّار بهسوى مدينه مركز حكومت اسلامى به انگيزهء برانداختن اساس اسلام و كندن ريشهء مسلمين حركت كردهاند . پيامبر اسلام اعلام بسيج عمومى داد كه به عنوان جهاد دفاعى و براى جلوگيرى از نزديك شدن دشمن به عاصمهء كشور ، سپاه اسلام بهسوى تبوك ، سرزمينى ميان مدينه و شام حركت نمايند . اين سفر براى مسلمين به غايت سخت و سنگين بود ، زيرا از نظر عدّه و عُدّه بسيار اندك بودند ، و زمان در مدينه و اطراف آن ، وقت برچيدن محصولات و زراعت ، و راه بهسوى دشمن طولانى و آذوقهء سفر ناچيز بود و از اين رو منافقان و گروهى از ضعيف الايمانها تخلّف كردند . ولى در واقع اين اعلان حركت آزمايشى بوده ، زيرا بعداً معلوم شد كه روميان چنين قصدى نداشتهاند و از اين جهت اين حادثه را « غزوهء فاضحه » ناميدند يعنى غزوهء رسوا كننده كه منافقان و ضعيفان ايمانى را رسوا كرد . و اين آيه تا ده آيهء ديگر يا بيشتر ، مربوط به اين سفر است .
معناى آيه : اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، چه شده است شما را كه چون به شما گفته شد : در راه خداوند حركت كنيد ، سنگينى مىورزيد و گويى به زمين مىچسبيد ؟
مراد از « قيل لكم » صدور فرمان از جانب ولىّ امر مسلمين است كه آن روز پيامبر اسلام بود ، و استفهام ، توبيخى و ترغيبى است ، توبيخ بر كُندى و تأخير ، و ترغيب بر امتثال فرمان .