[ رعايت عهد و پيمان حتى با مشركان ]
تفسير :
إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْئاً وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
يعنى : خدا و رسول از مشركان معاهَد بيزارند ، مگر كسانى كه با آنها پيمان بستيد سپس آنها از معاهداتشان با شما هيچ كم نگذاشتند . يعنى همهء شروط و كمّ و كيف پيمانها را رعايت كردند ، و به ضرر شما هيچ كسى را يارى نكردند . پس به پيمان با آنها ، تا آخر مدت عمل كنيد . يعنى اگر مسلمين با آنها پيش از اعلان برائت پيمان ممتدى بسته باشند كه مثلًا پنج ماه هم پس از انقضاى چهارماه حرام باقى مىماند آنها را تا آخر آن مدت مهلت دهند ، زيرا خداوند پرهيزگاران را دوست دارد . يعنى حتى پرهيز از نقض عهد با مشركان و بتپرستان را كه به حكم انشايى محكوم به قتل و مصادرهء اموالاند .
و بايد دانست كه ظاهر جملهء فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ اين است كه استثناى اين گروه ، تنها از حكم زمانبندى چهارماه است كه بايد تا آخر مدتشان مهلت داد ، ولى حكم برائت خدا و رسول شامل حال آنها هم هست چنانكه از آيهء بعد معلوم مىشود .
فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُمُوهُمْ
يعنى : پس چون ماههاى حرام پايان يافت ، مشركان را هرجا يافتيد بهقتل رسانيد .
مراد از « اشهُر حُرُم » در اينجا چهارماه مهلت است كه تعرّض به آنها ممنوع شد ، و احتمال اينكه مراد اشهر حُرُمِ معروف باشد يعنى رجب ، ذىقعده ، ذىحجه و محرم كه جنگ در آنها در شرع اسلام حرام است - صحيح نيست . و عموم كلمهء « مشركين » در اينجا محفوظ است و شامل قسم اول يعنى معاهدان پيمانشكن و قسم دوم يعنى آنها كه پيمانى نبستهاند مىشود ، زيرا همه ، مورد برائت خدا و رسولخدايند هرچند حكم توقيت در آغاز ، در حقّ آنها جعل نشده است . و همچنين شامل معاهدان وفادار است كه مدت پيمانشان پيش از چهارماه تمام مىشود . و حاصل آن كه : حكم مهدورالدم بودن مشركان و