خدا و فرستادهء او بهسوى كسانى از مشركان كه با آنها معاهده و قرارداد بستهايد .
مراد از بيزارى اعلام قطع روابط و سلب مصونيت و برداشتن امان و اعلام نقض همهء پيمانهاى نظامى ، امنيتى و تجارى است . و مراد از معاهدان در اين آيه ، مشركان پيمانشكن است به قرينهء آيهء چهارم آتى كه مشركان وفادار به پيمان استثنا شدهاند .
فَسِيحُوا فِى الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ
يعنى : پس اى مشركان ، در اين سرزمين چهار ماه آزادانه بگرديد . غرض اين است كه در اين مدت در حال ايمنى راجع به انتخاب مذهب در جستجوى حقيقت باشيد . توحيد را از شرك ، شريعت الهى و اصول و فروع آن را با معتقدات و آداب شرك و سنن جاهلى مقايسه كنيد و درست تشخيص دهيد و انتخاب احسن و اصلح نماييد .
ظاهر آيه اين است كه چهار ماه مهلت از زمان ابلاغ برائت است كه دهم ذىحجه بود ، پس چهار ماهِ مهلت ، در دهم ربيع الثانى سال بعد تمام مىشود . و برخى برآنند كه مبدأ چهار ماه از زمان نزول سورهء توبه است كه اول شوال بوده ، پس در اول ماه صفر از سال بعد پايان مىيابد . و قول اول ارجح است .
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِى اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِى الْكَافِرِينَ
يعنى : و بدانيد كه شما عاجزكنندهء خداوند نيستيد . زيرا نه توان مقابلهء با او يا فرشتگان او را داريد كه ارادهء آنها را دفع كنيد ، و نه قدرت فرار و خروج از ملك خدا و سلطهء فرشتگان داريد كه از قلمرو قدرت و حكومتشان بيرون رويد . و بدانيد كه خدا خوار و رسوا كنندهء كافران است . يعنى مقتضاى قدرت و عدل و حكمتش از آغاز خلقت بشر تا حال چنين بوده است .
وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِىءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ
يعنى : و اين سوره يا اين آيات آگهى و اعلامى است از جانب خداوند بهسوى مردم در روز حج بزرگ كه حتماً خدا و فرستادهء او از مشركان برى و بيزارند .
مفاد آيهء اول ابلاغ برائت مستقيم به مشركان ، و مفاد اين آيه اعلام مردم به حكم برائت از مشركان است . و در آيهء اول توجيه تكليف به مشركان است كه اطاعت كنند ، و در اين آيه توجيه تكليف به مردم كه با مشركان برخورد خاص نمايند . و حج اكبر بودن آن سال بدين
تفسير روان (فارسى) — صفحة 241
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٤١