و بهشت و جهنّم و داراى اختلاف طبقات در ساكنان آن . عالمى است كه در آنجا ارواح انسانها پس از مرگ ، همراه اجنّه زير نظر فرشتگان رحمت و عذاب اداره مىشوند ، و ممكن است ارواح بشرى در آنجا به نحو استقلال و بدون مركب بدنى زندگى نمايند . لكن ظاهر اخبار اين است كه ارواح در قالبهاى مثالى يعنى اجرامى غليظتر از روح و محل حلول آن ، زندگى دارند . و اين قالبها با جسم اصلى دنيوى شباهت دارد كه ناظر مىتواند بشناسد . و درك حقيقت آن عالم و احاطه به احوال ساكنان آن از حيطهء تصور ما خارج است ) .
و عالم برزخ آغازش از زمانى است كه حواس ظاهرى انسان از دنيا قطع شود و آثار عالم آخرت را مشاهده كند هرچند هنوز علاقهء روح به كلّى از بدن بريده نشده باشد ، و تازيانههايى كه طبق اين آيه بر آن زده مىشود در همين حال است و او درك مىكند . و ممكن است « ذوقوا » هم اشاره به آتشى باشد كه در همين حال به روح مىرسد .
ذلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
تتمهء كلام فرشتگان با كفّار است .
يعنى : اين عذاب شديد در نتيجهء اعمالى است از كفر و شرك و نفاق و عناد قلبى و فسق و فجور عملى كه خود از پيش فرستادهايد ، و بهسبب اين است كه خدا هرگز ستم به بندگانش نمىكند . يعنى اگر اهل ستم بود لازم نبود تنها در برابر گناهان عذاب كند ، براى غير گناه نيز عذاب مىنمود ، يا بيش از مقدار استحقاق هم عذاب مىكرد . و صيغهء مبالغه در « ظلّام » به لحاظ كثرت بندگان است ، يعنى اگر بخواهد ظلم كند بايد ظلّام باشد .
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللّهِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ « 52 » ذلِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَابِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ « 53 » كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ « 54 »
تفسير روان (فارسى) — صفحة 221
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٢١