لغت و اعراب :
دوابّ : جمع دابّة ، جاندار متحرك . عاهَدَه : پيمان بست با او ، و عاهَدَ منه : پيمان گرفت از او . ثقفه - از باب عَلِم - : دريافت او را ، غلبه كرد بر او . شرد زيدٌ : فرار كرد و جدا شد . و شرَّد به : دربارهء او كارى كرد كه وسيلهء تفرّق ديگران شد . نَبَذَه - از باب ضَرَب - : دور انداخت آن را . و نَبَذَ إليه : بهسوى او افكند .
[ عهدشكنى و خيانت مشركان ]
تفسير :
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَايُؤْمِنُونَ
آيات زير ، چهار آيه يا بيشتر دستوراتى است مربوط به جنگ و صلح و پيمان و وفا و نقض ، و ظاهرالانطباق است بر حال يهود مدينه و اطراف آن كه با اين كه پيامبر اسلام در ابتداى تشكيل دولت اسلامى در مدينه از آنها پيمان گرفته بود كه هيچ گونه اقدامى به ضرر مسلمين نكنند از دشمنى و فريبكارى و جاسوسى و دادن اسرار به ديگران ، آنها بارها مخالفت كردند و نقض عهد نمودند تا خداوند تصميم بر ذلّت و تفرقه و نابودى آنها گرفت .
معناى آيه : به يقين بدترين جانداران متحرك در نزد خداوند ، انسانهايى هستند كه كفر ورزيدهاند و ديگر ايمان نمىآورند .
مراد از « عند اللَّه » اين است كه اين حكم در علم ازلى خدا ثابت و حكم قطعى اوست كه در لوح محفوظ مندرج و به پيامبران صاحب كتاب و شريعت ابلاغ شده است . و تفريع « فهم لا يؤمنون » اشاره به اين است كه آنها به سبب اصرار بر كفر و مبارزه با حق و طغيان در اعتقاد و عمل ، در كفرشان ثابت و راسخاند به گونهاى كه هرگز ايمانآور نيستند . و اين كبراى كلّى در زمان نزول اين آيات ، منطبق بر مشركان و اكثر اهل كتاب آن روز بود .
الَّذِينَ عَاهَدتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِى كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَايَتَّقُونَ
يعنى آنها كفّارى هستند كه بارها از آنان پيمان گرفتى سپس پيمانشان را در هر بار