لغت و اعراب :
غَنِمَ زيدٌ - از باب عَلِمَ - : استفاده كرد و فايده برد ، كسب نمود . غنيمت : هر مالى كه بدون عوض به دست آيد ، و نيز آنچه از كسب حاصل شود ، و نيز مالى كه در جنگ با كفّار از آنها گرفته شود . أنّما غنمتم طبق قاعده بايد « انَّ » از « ما » ى موصوله جدا نوشته شود لكن از قديم رسمالخط قرآن چنين بوده است . و أنَّ خمسه للَّه مبتدا و « ثابتٌ » يا « حكم اللَّه » كه در تقدير گرفته شده ، خبر است . و للرسول و لذىالقربى عطفاند به للَّه .
[ خمس و مصارف آن ]
تفسير :
وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَىْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَ لِذِىالْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ
يعنى : بدانيد آنچه به غنيمت و سود از اموالى به دست آوريد پس مسلّم است كه يك پنجم آن از آنِ خداوند و از آنِ فرستادهء او و از آنِ خويشاوند رسول او و يتيمان و مسكينان و در راه ماندگان است .
بايد دانست كه در ظاهر اين آيه اجمال و ابهامى نيست ، لكن از روايات اهلبيت وحى عليهم السلام استفاده مىشود كه بايد در برخى از ظواهر اين آيه تصرف شود و موارد زير توضيح گردد :
يك - « ما » ى موصوله در « ماغنمتم » هرچند عام و شامل همهء اموالى است كه اسم سود بر آنها گفته مىشود خصوصاً كه با كلمهء « شىء » توضيح داده شده ، لكن طبق روايات اهل بيت وحى عليهم السلام مراد ، سودهايى است كه از اين پنج مورد به دست آيد : 1 - غنيمتهاى جنگى 2 - معادن و كانهاى روى زمينى و زيرزمينى 3 - گنجهاى بىصاحب 4 - غوص يعنى آنچه از لؤلؤ و جواهر و احجار كريمه از دريا يا آبهاى ژرف رودخانهها استخراج شود 5 - مازاد و اضافه بر درآمد و عايدات ساليانه از هر كسب و كار و هر استفاده ، پس از منها كردن هزينهء زندگى . و در غير اينها هرچند غنيمت و سود گفته شود حكم خمس نيست مانند ارث ، صِداق زن و نحو اينها . پس عموم آيه ، تخصيص خورده است .