مخلوقين بخوانند ، مانند شنوندهء به گوش ، بينندهء به چشم ، گويندهء به زبان ، صاحب دست و پا ، و خندان و متأثّر و متأسّف و غير آنها .
آنها به زودى به سزاى آنچه مىكردند كيفر مىبينند . يعنى عذابهاى اخروى در مقابل اعمال و گناهان دنيا به آنها مىرسد ، يا خودِ آنچه در دنيا مىكردند از اعمال قلبى و بدنى در آخرت متبدّل مىشود و به صورت عذاب آنجا مجسّم و متبلور مىگردد .
[ سنت استدراج الهى ]
وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ
يعنى : و از آفريدههاى ما گروهى هستند كه به حق هدايت مىكنند و به حق در ميان مردم به عدالت رفتار مىنمايند . يعنى در مقابل كسانى كه ذكر شد براى دوزخ آفريده شدهاند و كسانى كه در نامهاى خدا راه كج مىروند ، گروهى هم از بندگان ما هستند كههمواره مردم را به وسيلهء گفتار و نوشتار و كردار حق ، كه مفاد برنامههاى دين و احكام آسمانى است راهنمايى مىكنند ، و پيوسته به حق و طبق دستور الهى با مردم به عدالت رفتار مىنمايند .
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِنْ حَيْثُ لَايَعْلَمُونَ
يعنى : و كسانى كه آيات كتاب ما ، يا نشانههاى توحيد ما راكه در كرانههاى جهان و نفوس خلايق تجلّى دارد تكذيب و انكار مىكنند ما آنها را به تدريج و از جايى كه نفهمند به عذاب و هلاكت نزديك مىكنيم . يعنى خدا طبق سنّت جاريهء خود ، در اخذ منكران و طاغيان شتاب نمىورزد و مهلت مىدهد و هرچه طغيانشان بيشتر مىشود درهاى نعمت را بر آنان بازتر مىكند تا بلكه آنان كه نصيبى از سعادت دارند بيدار گردند و آنها كه ندارند به كمال و غايت شقاوت خود برسند .
وَأُمْلِى لَهُمْ إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ
يعنى : و آنها را مهلت مىدهم ، حقّاً كه مكر من مستحكم و استوار است . جملهء اول به منزلهء شرح استدراج است ، و نسبت به متكلّم وحده علامت شدت امر است . و اطلاق اسم كَيْد بر استدراج براى اين است كه مثل فريب ، ظاهرش عطوفت ، و باطنش سوق به سوى عذاب است .