وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَايَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَايُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَايَسْمَعُونَ بِهَا أُولئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ « 179 »
تفسير :
وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ
يعنى : حقيقت اين است كه بسيارى از جنّ و انس را ما براى دوزخ آفريدهايم .
ظاهر آيه اين است كه خدا جهنّميان را يعنى كسانى را كه در آخرت اهل آتش خواهند بود از آغاز براى جهنّم آفريده است و علت غايى خلقتشان جهنّم و عذاب است ؛ و اين مطلب با عدل و حكمت و رحمت او سازگار نيست . لكن مراد از خلقت براى دوزخ ارادهء فرعى و تَبَعى است نه مانند ارادهء اصلى خلق نيكان براى بهشت . بدين معنا كه ارادهء حقيقى و اصلى خدا از آفرينش جنّ و انس سعادت آنها و بهشتى بودن آنهاست ، و چون كفّار و فسّاق ، خود به سوء اختيارشان در دنيا به وسيلهء كفر و شرك و گناهان كبيره مقدمات عذاب و علّت تامّهء ورود در آتش را فراهم كردهاند ، پس آنها به جد و اصرار خواستار دوزخ شدهاند ، و خداوند هرچند مىتوانست در دنيا جلو كفر و فسق آنها را بگيرد و به قهر و جبر ، آنان را به سوى ايمان و عمل صالح سوق دهد و نگذارد مستحق آتش شوند ، لكن سنّت جاريهء خدا بر اين است كه عباد را در دنيا مختار و آزاد گذارد و اعمال اجبار تكوينى نكند . بنابراين ، خداوند به تَبَع خواست آنها دوزخ را براى آنها خواسته است .
حاصل آن كه خداوند از ازل مىدانست شقاوتمندان به سوء اختيار و اراده ، راه را كج خواهند رفت و جهنّم را به رغبت خود خواهند خريد ، پس خدا از ازل با چنين ارادهاى خواست آنان جهنّمى شوند . و گفته شده كه اين كار خداوند نظير نجّارى است كه تختهها و چوبهايى را براى ساختن مثلًا درب و پنجرهاى تهيه نموده و او مىداند مقدارى از اين تخته و چوبها ، درب و پنجره مىشود و در مسير هدف اصلى قرار مىگيرد ، لكن مقدارى هم طبعاً ريزش كرده تراشه و وسيلهء سوخت خواهد بود . پس او مىتواند بگويد كه اين
تفسير روان (فارسى) — صفحة 154
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٥٤