أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّاكُنَّا عَنْ هذَا غَافِلِينَ
يعنى : ما اين قسم اشهاد را برپا كرديم كه مبادا شما طايفهء بشرى در روز قيامت بگوييد :
به يقين ما از اين غافل بوديم .
مراد از « هذا » توحيد و شئون آن است . و غرض آن كه اگر خدا در دنيا به بشر عقل سليم نمىداد و پيامبران را نمىفرستاد ، بىترديد آنها هنگام مؤاخذه به تخلّفات دنيوى مىتوانستند بگويند : ما به كلّى از مسألهء توحيد بىاطلاع بوديم .
أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِن بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ
اين آيه اشاره به عذرى ديگر از مجرمانى ديگر در روز قيامت است .
يعنى : كسانى كه بر گذشتگان آنها اقامهء حجت شده و آنها شرك را اختيار كردهاند و اين اعتقاد در اولاد آنها باقى مانده و به طور طبيعى عادت شده است .
مفاد آيه اين است : و يا آن كه مبادا بگوييد : جز اين نيست كه پدران ما پيش از ما مشرك شدند و ما ذَرارى و اولاد آنها بوديم ، يعنى ناديده و نفهميده به حسب عادت پيرو آنها شديم . پس آيا ما را به كارهايى كه اهل باطل كردهاند هلاك مىكنى ؟ ! يعنى در آتش مىافكنى ؟ !
وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
يعنى : و ما آيات خود را اينگونه تفصيل و توضيح مىدهيم بهجهت مصالح عاليه و حكمتهاى فراوان و بهجهت آن كه شايد آنها باز گردند .
ممكن است مراد ، آيات قرآن مجيد باشد و « ذلك » اشاره به آيههاى گذشته ، يعنى همهء آيات قرآن را به همين منوال جدا جدا مىآوريم و هريك را از حيث الفاظ و معانى و احكام و معارف ، مفصّل و روشن مىكنيم . و ممكن است مراد ، آيات تكوينى باشد ، يعنى و نظير آفرينش طايفهء بشرى و اهداى عقل به آنان و توجيه تكليف و ميراندن و زنده كردن آنها در آخرت كه همه آيات تكوينى توحيد و قدرت است . ما ساير آيات تكوينى خود را در اين جهان در آفاق و كرانههاى گيتى و انفس موجودات ذوىالعقول و غير آنها تفصيل مىدهيم ، و اين به خاطر مصالح عاليه و حِكَم بسيار است و براى اين كه شايد آنان به خدا بازگردند .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 150
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٥٠