لغت و اعراب :
تأذّن و آذن : اعلام كرد ، مانند توعَّد و أوعد . سامهالعذاب - از باب نَصَر - : عذاب را روا داشت و تحميل كرد بر او . قطع و قطّع : بريد و متفرق نمود . بَلاه - از باب نَصَر - : آزمايش نمود او را . امماً حال است از مفعول قطّعناهم ، يا مفعول دوم آن است ، زيرا قطّعناهم به معناى « صيّرناهم » است . دون ذلك صفت محذوف است بهتقدير : و منهم جماعة دون ذلك .
حسنات : خوشىها و رفاه زندگى . سيّئات : بدىها و مصائب .
[ سرگردانى و ذلّت بنىاسرائيل ]
تفسير :
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَن يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ
يعنى : و به ياد آور هنگامى را كه پروردگارت اعلام كرد كه به يقين بر آنها تا روز قيامت كسانى را برمىانگيزد كه همواره عذاب سختى را بر آنها روا دارد و تحميل نمايد .
مراد از اعلام ، ابلاغ آن تهديد عظيم و وعيد خطير بر گذشتگان بنىاسرائيل است به وسيلهء پيامبران و كتابهاى آسمانى . و مراد از ادامهء بعث دشمن بر آنها تا روز قيامت ، برانگيختن و مسلّط نمودن سلطههاى مقتدر است بر آنها در هر عصر و زمانى كه آنها طغيان كنند و ستم از حد بگذرانند خواه از قدرتهاى حقّه و ائمهء عدل باشند يا ديكتاتورها و ائمهء كفر و جور ، مانند تسلّط بختنصّر در عصرى ، و پيامبر اسلام در عصرى ديگر . و ممكن است كلمهء « إلى يوم القيامة » كنايه از طول زمان باشد .
إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
يعنى : به يقين پروردگار تو زودكيفر است ، و بىترديد ، او بسيار آمرزنده و مهربان است .
يعنى در عين حال كه غفور و رحيم است ، گاهى به اقتضاى حكمت بالغه در ادارهء اجتماع ، در عقاب مجرمان سرعت و تعجيل مىكند و بهجهان ديگر محوّل نمىسازد .
وَقَطَّعْنَاهُمْ فِىالْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ
يعنى : و بنىاسرائيل و ملّت يهود را در روى اين زمين به امّتها و فرقههاى مختلف در