لغت و اعراب :
و اذ قالت بهتقدير « اذْكروا » . معذرة مفعولٌ لَه است بهتقدير « نَعِظُهم لإقامة العذر » . بئيس صفت است به معناى شديد . عَتى زيد - از باب نَصَر - : تكبّر و استكبار و گردنفرازى كرد ، از حد گذشت . قردة جمع قِرْد بر وزن مِلْح ، بوزينه . خاسىء : مطرود . عمّا نهوا بهتقدير « عن ترك ما نهوا » .
[ فلسفهء امر به معروف و نهى از منكر ]
تفسير :
وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً
جمعيت ساحل دريا كه در آيهء قبل نسبت تعدّى به آنها داده شد به سه طايفه تقسيم شده بودند : طاغيان كه پيوسته گناه مىكردند ، ناهيان از منكر ، ساكتان و خموشان . و از اين آيات معلوم مىشود كه حكم حرمت صيد ماهى در روز شنبه حكمى بسيار شديد و به تنهايى سبب آزمايش آنها بوده هرچند ممكن است اين حكم از باب مثال باشد و عاصيان در اغلب احكام تورات طغيان داشتهاند . و نيز معلوم مىشود كه طاغيان قوى و نيرومند و حايز اكثريت و در طغيان خود مصرّ بودهاند بهگونهاى كه ناهيان توان نهى از منكر در مرتبهء بالاتر از وعظ و اندرز را نداشته و ساكتان هم از پذيرش آنها نوميد بودهاند .
معناى آيه : و به ياد آوريد هنگامى را كه گروهى از آنان ، يعنى ساكتان به ناهيانِ از منكر گفتند : چرا گروهى را كه به يقين خداوند آنها را هلاك خواهد نمود يا آنها را بهعذابى سخت معذّب خواهد كرد - يعنى طغيانگران را - موعظه مىكنيد ؟
قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
يعنى : ناهيان در جواب گفتند : ما آنها را موعظه مىكنيم به خاطر آن كه عذرى در پيشگاه پروردگارتان داشته باشيم و مورد مؤاخذه به گناه ترك نهى از منكر قرار نگيريم ، و براى آن كه شايد آنها بپرهيزند . علت تعبير به « معذرةً الى ربّكم » به جاى « معذرةً الى ربّنا » اين است كه به ساكتان بگويند پروردگار ، خداى شما نيز هست پس شما نيز بايد نهى كنيد .
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ