لغت و اعراب :
[ حقوق زن و مرد ]
قام بأمر كذا : متولّى و سرپرست آن شد ، قوّام مبالغهء در توليت و سرپرستى . قانت : مطيع و فرمانبر . بما حفظ اللَّه « باء » سببيه و « ما » مصدريه است . نشوز : برترىجويى و خروج از طاعت . مضاجع : جمع مضجع ، خوابگاه .
تفسير :
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ
ظاهر آيه اين است كه مراد از رجال ، شوهران و مراد از نساء ، همسران آنهايند . و دو سبب براى برترى ذكر شده ، و در بيان وجه برترى اول عبارت « بما فضّلهم عليهنّ » نيست بلكه « بِما فَضَّلَ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ » است ، به لحاظ اينكه سبب قيمومت ، تنها برترى مرد بر زن نيست بلكه برترى هر يك از جهتى بر ديگرى است . زيرا مرد از نظر عقل و توان تفكّر و صلابت در صفات روحى و استحكام بدن و نيروهاى بدنى ، بر زن برترى دارد و مقتضى قيمومت اوست ، و زن از نظر صفاى روح و عطوفت باطنى و ترحّم قلبى و لطافت بدن و اعضاى آن بر مرد برترى دارد و اين نيز مقتضى قيمومت مرد است . پس هر دو برترى مقتضى قيمومت مرد است .
وَ بِمَآ أَنْفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ
بيان سبب دوم براى قيمومت است و آن اين است كه انفاق بر زنان و هزينهء زندگيشان برعهدهء مردهاست ، چنان كه جريان عادى و طبيعى از قديم الايّام ميان همهء طبقات بشر همين بوده و تخلّفِ فىالجمله ضررى ندارد و شرع اسلام نيز همين را امضا و تشريع نموده است .
پس معناى آيه اين است : شوهران بر همسران خود سرپرستى كامل دارند ، براى اينكه هر يك از آنها بر ديگرى در برخى از صفات برترى دارد و براى اينكه مردان از اموال خود بر آنها انفاق دارند . يعنى به خاطر اين دو امر طبيعى و عادى ، خداوند براى مردان قيمومت و ولايت تشريعى جعل كرده است ، و سعهء اين ولايت در فقه ذكر شده و از آثارش وجوب اطاعت زن از مرد است در موارد خاصّى ، و بودن طلاق و حقالمضاجعه و حقالقِسم و