تفسير :
[ ريشهء هدايت و ضلالت ]
فَمَن يُرِدِ اللَّهُ أَن يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ
فاء ، براى تفريع بر ما قبل است ، يعنى پس از توجه به امور فوق و قدرت خدا و ايمان و كفر مردم ، بايد دانست : كسى را كه خدا بخواهد هدايت كند ، سينهء او را براى اسلام مىگشايد . مراد از هدايت ، راهنمايى بهسوى سعادت و كمالات معنوى است در آن حد كه بشر مىتواند بدانجا برسد ، و مراد از گشودن سينه براى اسلام ، توسعهء فكر و قلب و بذل استعداد براى درك حقايق دينى و دريافت اصول و فروع و معارفى است كه كتاب آسمانى و شرايع انبيا بهسوى آن سوق مىدهند .
وَ مَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ
يعنى : و كسى را كه خدا مىخواهد گمراهش نمايد ( معناى اضلال خدا اين است كه پس از عرضهء دين و اتمام حجّت از جانب خدا و انكار و اصرار از بنده ، خداوند توفيقات خاصّهء خود را از او قطع مىكند و او را به حال خود وامىگذارد ) سينهء او را شديداً تنگ مىكند كه گويى به سختى و تكلّف در فضا بالا مىرود و قهراً پس از آن ، خطابات الهى و مواعظ و اندرزهاى انبيا در او اثر نمىكند .
كَذَ لِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَايُؤْمِنُونَ
« ذلك » اشاره به ضيق صدر و قساوت دل است . يعنى اين گونه خداوند بدى و پليدى را بر كسانى كه ايمان نمىآورند قرار مىدهد .
وَ هذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً
يعنى : و اين اعطاى شرح صدر براى مهتدى ، و تنگى سينه براى گمراه ، راه مستقيم پروردگار توست . يعنى سنّت جاريه و رفتار ديرينهء اوست دربارهء پذيرندگان دعوت او براى منكران پيامبرانش .
و ممكن است « هذا » اشاره به قرآن باشد كه محتواى آن از اصول احكام و فروع آن ، و حِكَم و علوم و معارفش همه راه مستقيم است .