كرده و اتمام حجت نموده و او نپذيرفته و اصرار و عناد ورزيده است . و مراد از گمراه كردن او رها نمودن اوست به حال خود و قطع رحمت و توفيقات خاص پس از پذيرش دعوت .
و كسى را كه بخواهد بر راه مستقيمش قرار مىدهد . مراد از آن ، شخصى است كه پس از ابلاغ دعوت و اتمام حجت ، اجابت كرده و پذيرفته است . مراد از قرار دادنش بر راه مستقيم ، ادامهء هدايت و شمول توفيقات خاص پس از پذيرش ، نسبت به حقايق و معارف و عمل است .
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
[ قدرت خدا و ناتوانى بتان ]
اين آيه احتجاج ديگرى بر بطلان شرك آنهاست و استفهام براى تعجيز و غلبهء به حجت است ، و كلام ناظر به حال نزديك شدن خطر و شُرُف وقوع آن است .
يعنى : اى پيامبر ، به آنها بگو : به من خبر دهيد اگر عذابى از جانب خداوند به شما برسد ، يعنى نظير آنچه به قوم نوح و لوط و صالح و ديگران رسيد ؛ و يا روز قيامت بر شما به ناگاه فرا رسد ، يعنى سخت در مورد خطر و در غايت اضطرار قرار گيريد ؛ آيا در آن حال غير خدا را مىخوانيد ؟ يعنى آيا به سراغ بتان و لات و هبل يا ستارگان مىرويد ؟ اگر راستگوييد پس برويد و آنها را بخوانيد .
بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَآءَ
يعنى : بهسوى هيچ يك از بتها نمىرويد بلكه تنها خدا را مىخوانيد ، پس خداوند است كه اگر بخواهد آنچه را كه براى رفع آن او را مىخوانيد بر طرف مىكند . يعنى كار كوچكى باشد يا بزرگ حتى قيامت را اگر در شُرُف وقوع باشد اگر بخواهد جلوگيرى مىكند ، تأخير مىاندازد يا نسخ مىكند . و مراد اين است كه خداوند قدرت اين امور را دارد ، و اما فعليت دفع عذاب دنيوى منوط به استحقاق آنها و صلاح در نظام نوع بشر است ، و امر قيامت اصلش حتمى است و زمانش منوط به ارادهء ازلى اوست كه جز او احدى اطلاع ندارد .
و مراد از تعليق به مشيت اين است كه اگر آنها استحقاق نجات داشته باشند و اجابت صلاح باشد و با نظام اتمّ جارى در نوع بشر و عالم تكوين وفق دهد ، مشيت صورت خواهد گرفت .
وَ تَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ