و هوايى و دريايى اين كره است كه همهء مقدماتِ حركت فطرى آنها را بهسوى هدف خلقت و مقصدِ پيشبينىشده تهيه نموديم .
و ممكن است مراد از كتاب ، لوح محفوظ باشد . يعنى سرنوشت انواع مختلف حيوانات را در آن درج كرديم و هيچ تفريط و كوتاهى در آن نكرديم .
و ممكن است مراد ، كتاب تدوين يعنى قرآن مجيد وحى شده به پيامبر اسلام باشد . يعنى در اين كتاب ، حركت و سير و هدف و صلاح همهء ذوات ارواح را معيّن نموديم و هيچ كوتاهى در آن انجام نداديم . يعنى همان گونه كه سعادت دنيوى و اخروى براى انسان را به وسيلهء دين و شريعت نگاشتيم ، توجه به مبدأ و ذكر خدا در دنيا ، و حشر و نشر در زمرهء انسانها را در آخرت ، براى امم مختلف حيوانات در قرآن بيان كرديم .
ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
يعنى : حيوانات متحرك در زمين ، روز قيامت بهسوى پروردگارشان گردآورى مىشوند . و چون همه در دنيا مرده بودند لازم حشرشان اين است كه ارواح آنها نيز در برزخِ ارواح انسانى يا در برزخ مخصوص خودشان گرد آيند و در وقت نفخهء دومِ صور همراه انسانها به ابدان جديدشان باز گردند و به وسيلهء نفخهء سوم صور بهسوى حساب و داورى در محضر خدا اجتماع كنند . پس مراد از مماثلت آنها با انسان شباهت آنهاست در كيفيت زندگى فردى و اجتماعى ، و قرار گرفتن در متعلّق تكليف به مقدار وسع و استعدادشان ، و برانگيخته شدن براى محشر و محضر حقّ و چشيدن پاداش و كيفر متناسب تكليف خود . و غرض از حشر آنها تظلّم برخى از آنها از يكديگر يا از بشرهاست كه در همانجا مجازات انجام مىشود ، مثلًا حيوان بىشاخ كه از شاخدار آسيب ديده شاخ پيدا مىكند و تلافى مىكند ، يا از انسانى كه به او ظلم نموده تلافى مىنمايد ، و يا گواهى آنها به نفع بشرها يا به ضرر آنهاست كه پس از شهادت ، معدوم مىگردند . و دربارهء برخى از حيوانات وارد شده كه جزو حيوانات بهشتى قرار مىگيرند مانند قوچِ قربانىِ اسماعيل ، و سگ اصحاب كهف و غيره .
تفسير روان (فارسى) — صفحة 368
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٦٨