مراد اين است پس از آن كه دين خود را با منطق و برهان ابلاغ كردى و از ايمان و گرايش آنها مأيوس شدى ، اگر مىتوانى به وسيلهء آيت و معجزهاى آنها را مضطر به ايمان و مجبور به پذيرش دين كنى ، اين كار را بكن ، ولى اين كار شدنى نيست ، زيرا اولًا تو قدرت آن راهها را ندارى . ثانياً خداوند آن را نمىخواهد .
وَ لَوْ شَآءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى
اين جمله تعليل مفاد جملهء شرطيهء سابق است و معناى آيه اين است : اگر خداوند بخواهد و ارادهء حتمى كند ، همهء مكلّفان را در دنيا جبراً بر يك هدايت و راه مستقيم گرد مىآورد . و لكن خدا اين دنيا را خانهء اختيار كرده و بشر را در پذيرش دعوت انبيا و ايمان به غيب و دين و شريعت آزاد گذاشته و در اين باره اكراه و اجبار ننموده است .
فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ
يعنى : پس غصهء اعراض مشركان را مخور و جزو انسانهاى بىاطلاع از معارف دين و كيفيت توجيه تكليف به بشر و رفتار خدا با مطيعان و عاصيان ، مباش .
إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ « 36 » وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّهَ قَادِرٌ عَلَى أَن يُنَزِّلَ آيَةً وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَايَعْلَمُونَ « 37 »
تفسير :
إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَم وَ الْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ
اين آيه روشنگر صدر آيهء قبل و مبيّن اين نكته است كه مردمى كه حيات دارند و مكلّفاند دو صنفاند : زندگان يعنى كسانى كه استعداد شنيدن حق و پذيرش آن را دارند ، و مردگان يعنى آنان كه در نتيجهء كفر و عناد و فسق ، فطرت اصلى خود را از دست داده و فعلًا غريزهاى پيدا كردهاند كه اقتضاى شنيدن حق و تاب تحمل آن را ندارند .
معناى آيه : اى پيامبر ، جز اين نيست كه دعوت تو را كسانى اجابت مىكنند كه زندهاند
تفسير روان (فارسى) — صفحة 365
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٦٥