وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِن قَبْلُ وَ رُسُلًا لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ
به تقدير « و أرسلنا رسلًا » ، يعنى : و رسولانى را فرستاديم كه پيش از اين سرنوشت آنها را براى تو بازگو كرديم ، يعنى در سورههاى مكى . يا مراد اين است كه خدا قصص آنها را براى پيامبر بيان كرده و به مردم نگفته است . و نيز رسولانى را كه سرگذشت آنها را براى تو نگفتهايم از صد و بيست و چهار هزار نفرى كه در طول تاريخ گذشتهاند .
وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا
اين كلام از قبيل عطف قصه بر قصه است به جاى « و اوحينا الى موسى » ، يعنى : و خداوند با موسى سخن گفت . « تكليماً » يعنى چه سخن گفتنى ! زيرا غير از نخستين بار كه او در وادى ايمن در جستجوى قبسى از آتش بود و از شجرهء طوبى با كلمهء إِنِّى أَنَا اللَّهُ [ قصص ، 30 ] با او سخن گفت ، بارها نيز او را مورد تخاطب قرار داد تا آنگاه كه در طور سينا براى تحويل دادن كتاب تورات ، سه شبانهروز متوالى با او سخن گفت و مجموع تورات را كه صد و بيست و چهار هزار كلمه حكمت و احكام و شريعت است با صداى ربوبىِ مخلوقِ ارادهء ذات اقدسش از راه گوش به جان او خواند و او همه را فرا گرفت .
رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَ مُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةُ م بَعْدَ الرُّسُلِ
« رسلًا » حال است از رسولان مذكور ، يعنى : در حالى كه آنان پيامبرانى بودند مژدهرسان به رحمت او و بيمدهندگان از عذاب و غضب او ، تا پس از فرستادن آنها مردم را بر خداوند حجّتى نباشد ، يعنى در روز قيامت آنگاه كه خدا مكلّفان را از به دو خلقت بشر تا ختم آن به سزاى اعتقادات باطل و اعمال زشت و پليد ، مورد سؤال و بررسى قرار دهد و ارادهء مجازات و عذاب نمايد آنها عذر نياورند و برهان اقامه نكنند كه خدايا كسى يا كسانى از ناحيهء تو نيامدند تا واجب و حرام و محبوب و مبغوض تو را و صالح و فاسد اعمال ما را به ما بگويند ، پس تعذيب ما عقاب بلابيان است .
معناى كلمهء « بعد الرسل » اين است كه پس از آمدن رسل الهى ، احدى را بر خدا حجّت نيست و خدا مىتواند تخلّفكنندگان از قوانين آسمانى را - خواه تخلّف در اصول به كفر ، يا تخلّف در فروع به فسق باشد - به وسيلهء مدرك و حجّت قرار دادن بعثت انبيا عذاب كند .
لكن اين معنا دربارهء كسانى است كه انبيا و رسولان الهى توانستند در هر عصرى دين
تفسير روان (فارسى) — صفحة 189
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٨٩