اغلب ، در اثر بىتوجّهى و بىعلاقهگى دايهها ، اطفال بىگناه مريض و رنجور بار آيند و يا به ديار عدم و گور رهسپار شوند . و البته هر مصلحى اين شيوه و رويّه را در تعليم و تربيت زنان صرفا خيانت به جامعه و جنايت به اجتماع مىداند . پس اگر حجاب مانع از اينگونه تعليم و تربيت باشد و زنان را از اين قبيل ترقّيات و تعليمات بازدارد ، صلاح و صواب و موافق با مصالح نوعى و اجتماعى است كه بنياد و شالودهء قوانين اسلام است .
و اگر مىگوييد حجاب مانع از تعليمات و ترقّيات لازم و مناسب شغل ويژهء زنان و موافق با قوا و استعداد آنان است ، مسلّم نيست و بر خلاف حقيقت خواهد بود . چنانكه از بيانات گذشته كاملا روشن و مبيّن گشت . درست است كه قوانين اسلام همه جا ممدّ ترقّيات و مشوّق تعليمات مىباشد ، لكن در كليهء قوانين و آيين مقدّسهء اسلام ، حدّ وسط و اعتدال و دورى از تفريط و افراط رعايت شده ؛ مثلا مسألهء انفاق و دستگيرى از فقراء در قرآن مجيد به قدرى اصرار فرموده كه شايد هيچ موضوعى به اين درجه تأكيد نشده باشد ؛ معذلك اسراف و زيادهروى در آن كار هم مذمّت فرموده ؛ چنانكه آيهء
« وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً »
« 1 »
« وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ »
« 2 » شاهد مدعاى ما است . بنابراين ، علم هم يكى از موضوعاتى است كه اسلام بسيار تشويق و تحريص فرموده ؛ ولى با رعايت حدّ وسط و لحاظ مناسبت هر علمى نسبت به هر طبقه و صنفى ؛ مثلا اگر كشاورز را دكترا تربيت كنند ، كى به شغل كشاورزى مىرسد و چگونه بعد از آن رتبه ، مغز و فكرش حاضر براى عمل كشاورزى مىشود ؟ زنان هم از همين قبيل هستند كه شغل ويژهء آنها اين است كه « نشينند و زايند شيران نر » . بنابراين ، بايد مديران تعليم و تربيت ، هركسى را در خور استعداد و به تناسب وظيفه و شغلش ، تعليم و تربيت كنند تا اين موضوع ، هم از حد وسط و عدل در عمل خارج نشود و « وضع الشىء فى غير ما وضع له » صورت نگيرد و [ هم ] اجتماع از تشتّت و اختلال مصون بماند و مدينهء فاضله تشكيل بيابد . بديهى است زنانى كه وظيفهء ويژه و شغل خاص فرزندپرورى و خانهدارى دارند و استعداد مغزى آنها در حدود وظيفه و شغل آنها خلقت شده ، هيچ مناسبت با اين برنامهء تعليم و تربيت متداول مدارس امروزى ما ندارد .
هامش
( 1 ) . فرقان ، 67
( 2 ) . اسراء ، 28