جناب معترض ، تازه اسرار خلقت و تأثيرات طبيعت را ضايع و مهمل گذاشته باشد و آن مثل اين ماند كه عالم كامل بالذاتى را جاهل ناقص بالعرض نمايد تا جاهل ناقص بالذاتى را عالم كامل بالعرض نمايد ، و بر خلاف حكمت و عدالت ، جور و سفهى را مرتكب شود ؛ ايشان اگر تا اين مرحله حاضرند ، ما را سخنى نيست ، ولى زحمت بيهوده مىكشند و به آرزوى خود نائل نشوند كه خلاف طبيعت است ؛ و القسر لا يدوم .
اعادة الكلام لا يضاح المرام [ توضيح بيشتر در آموزش زنان ]
علومى را كه معترض در نساء طالب شده ، به دو قسم منقسم مىشود : قسمى معاشى دنيوى و قسمى معادى اخروى . اما در قسم اوّل ، پس كلام در او را اعتراض بعد از اين اعتراض خواهم نوشت ، و اما در قسم ثانى ، پس علوم معادى از حيث عموم و شمول و هم از حيث رتبه و مقدار ، دو قسم است : يكى معرفت امورى به اندازه و رتبه كه فريضهء ذمّهء مسلم است و در او معذور نيست ؛ مثل معرفت اصول معارف به حدّ واجب و مقدار لازم ، و معرفت فرايض و اعمال جوارحيه ايضا بذلك القدر و الحدّ ، و ديگر توسعهء در ابواب معارف و اصول و فروع بر وجه كامل ؛ مثلا از روى ادلّهء عقليهء تفصيليه و مقام اجتهاد و استنباط .
اما در قسم اوّل ؛ پس تعليمات زنان ، محتاج به مخالطه با رجال و رفع حجاب نيست .
حال زنان در اين رتبه ، حال عوام از رجال است . مؤمنات متّقيات از نساء مسلمين با همين حالت حجاب ، مثل رجالشان از صاحبان اين رتبه بوده باشند . در علوم واجبه كه از زنان معلّمه و اقارب محارم ، با وعّاظ و اهل منبر و ناقلان فتاوى به كمال سهولت ، مثل مردان تحصيل نمايند و عوام از نساء مثل عوام از رجال خواهند بود . چنانچه هست و محسوس است بلامزاحمة من الحجاب .
و اما در قسم ثانى ، از تفاضل اصول و معارف و احوال مبدأ و معاد بهطور استدلالات كلاميّهء حكميّهء تفصيليه و از احاطه بر مطلق مسائل و فروع به طريقهء اجتهاد ؛ پس بالضروره فريضهء ذمّهء كلّ مسلم و مسلمه نيست و الّا عسر شديد و حرج اكيد بلكه اختلال نظام امر معاش حاصل خواهد شد ؛ و اگر زنها بخواهند استكمالات و ارتقاء تحصيل آن مقامات به آن حدّ و مراتب نمايند ، نتيجه همان است كه نگارش يافت ؛ يعنى در خاتمه بايد مردان شغل زنان را اختيار كنند تا زنان به وظايف مردان قيام نمايند ؛ پس تا مرد زن نشود ، در اين رتبه زن مرد نخواهد شد در اين مرحله ؛ حتى آنكه اين مرحله و رتبه را واجب بر تمام رجال هم نمىدانيم ، لما ذكر من العسر و الحرج و الإختلال .
و منها : فوايد صنايع و حرف در جامعه ، احتياج رفاه در معيشت به آنها معلوم و مزاحمت حجاب به آنها آشكار ؛ چه آنكه استفاده از صنايع و حرف ، اناطه به يك