عرضا از مرد بيشتر و اين در همهء قرون و اعصار بوده ؛ پس چرا قهر و تسلّط از آنان بر مردان نشد تا نتيجه معكوس شود و حال آنكه حبّ جاه و رفعت و ميل به آزادى و رياست در جبلّهء نوع به تمام اصنافه مودع است . پس معلوم مىشود كه اين تسلّط و قهرمانيّت از روى طبيعت بوده كه فزونى افراد زن با حبّ ارتفاع تكافو به آن نكرده [ است ] .
( و ديگر ) از امارات انيهء آن ، علوم فاضله متنوعه و مآثر جليله و صنايع عجيبه و مخترعات غريبه است كه عالم انسانيّت را از وحشيّت و بربريت و رتبهء نقص و جهل به تمدّن حاضره و ترقّيات و استكمالات مشهوده رسانده و تمام آن از قرون اولى كه تاريخ ، ياد از آن مىنمايد تا اين عصر حاضر از مآثر رجال بوده دون نساء الّا الأندر كه قابل اعتناء نيست ؛ و اين اختصاص كاشف از تخصّص رجال است در فضائل طبيعيه و الّا لشاركهم النساء فيهم .
پس از ما ذكر ثابت گرديد ، فضيلت مرد بر زن در طبيعيات و ذاتيات و نقصان و قصور در زن و صدق فرمايش آفتاب نمايش كه
« الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ »
« 1 » و صحّت اين قانون كه مفاد كريمهء مباركه است
« وَ لِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ »
. « 2 » باقى ماند كلام در معاملهء اسلام با زن ، و آن را مختصر در فصل آتى اشارهء اجمالى مىنماييم و اين نقصان در خلقت ، موافق حكمت است كه او را تابع مرد قرار دهد و حال رياست و مرؤوسيّت پيدا شود تا مفاسد استقلال و مساواتش با مرد حاصل نشود ؛ چنانچه اشاره به آن بيايد منتظر باش .
فصل پنجم [ امتيازات داده شده به زن در اسلام ]
در معاملهء اسلام با زن :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها »
؛ « 3 » پس هر دو را از يك اصل شمرده بلا تفاوت . و قال تعالى
« وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً »
؛ « 4 » پس او را از مرد آفريد ، لازدياد المحبّة ؛ غاية الامر مختصر تفاضل قرار داد . پس كلام در اين مقام در دو مرحله اختتام مىبايد : يك مرحله ، در آنچه به او داد ؛ مرحلهء ديگر در آنچه از او گرفت .
اما مرحلهء اولى [ امتيازات داده شده به زن در اسلام ] :
پس به او عنايت فرمود جملهاى از حقوق ، و رعايت فرمود او را در بسيارى از امور :
هامش
( 1 ) . نساء ، 34
( 2 ) . بقره ، 228
( 3 ) . نساء ، 2
( 4 ) . روم ، 21